Анализа – естетиката и контроверзијата на Златната палма
Историјата на Канскиот фестивал е полна со неочекувани избори — многу влијателни класици биле изненадувања во својата година и длабоко ги поделиле и публиката и критиката. Филмови што денес се сметаат за канонски, како „Сината е најтоплата боја“ (Blue Is the Warmest Color) или „Дрвото на животот“ (The Tree of Life), во моментот на својата победа предизвикале жестоки реакции и негодувања, па дури и отворени конфликти меѓу критичарските струи. Кан отсекогаш бил место каде што вкусот на жирито не мора нужно да се совпадне со доминантното мислење, а Златната палма често била повеќе изјава отколку награда.
Меѓу тие „чудни“ победници може да се вбројат и супернатуралниот хорор „Титан“ (Titane) на Џулија Докурно, сатирично разулавениот „Триаголник на тагата“ (Triangle of Sadness) на Рубен Остлунд, па дури и филмови што со години останале предмет на дебата околу тоа дали навистина ја заслужиле својата победа. Но, ако постои филм што и денес стои како еден од најрадикално неразбраните и најконтроверзни кански избори, тоа е без сомнение „Под сонцето на сатаната“ (Under the Sun of Satan, 1987) на Морис Пијала.
Победата на овој филм на Кан во 1987 година е запаметена не само поради изборот туку и по реакцијата: салата го пречекала со свирежи, а Пијала — во еден од најлегендарните моменти во историјата на фестивалот — ладно им возвратил дека, ако тие не го сакаат филмот, ни тој не ги сака нив. Тој момент не бил ароганција, туку кристално јасна позиција: „Под сонцето на сатаната“ не бара допаѓање, туку соочување.
Филмот, базиран на романот на Жорж Бернанос, е мрачна, строга и аскетска медитација за верата, сомнежот и духовната борба. Следејќи го ликот на младиот свештеник Донесан, Пијала создава дело во кое нема утеха, нема катарза и нема класичен наративен напредок. Камерата е сурова, ритамот е бавен, а светот што го гледаме е речиси целосно лишен од светлина — духовна и визуелна. Ова не е религиозен филм во традиционална смисла, туку егзистенцијален кошмар за човек што верува, но не чувствува спас.
Токму тука лежи и „чудноста“ на филмот како победник. Кан, фестивал што често наградува авторска смелост, ретко оди до ова ниво на аскеза и одбивање на гледачот. „Под сонцето на сатаната“ не кокетира со публиката, не нуди интелектуална игра ниту визуелна заводливост. Тој е тежок, намерно одбивен и речиси антикомуникативен. И токму затоа неговата победа изгледа како анахронизам — како награда од едно поинакво време, кога фестивалот сè уште не беше подготвен да застане зад филм што не бара консензус.
Во последните години, меѓутоа, Кан очигледно го смени својот правец. Победници како „Титан“ или „Анора“ (Anora) сигнализираат фестивал што се отвора кон поексплицитни жанрови, попристапни наративи и филмови што свесно комуницираат со современиот културен момент. Тие не се „кански филмови“ во класичната смисла на зборот — тие се погласни, попровокативни и поинстантно читливи. Наместо тивка духовна тежина, тие нудат телесност, социјален коментар и директен удар.
Во таа смисла, „Под сонцето на сатаната“ денес изгледа како реликт од едно минато време на Кан — фестивал што беше подготвен да го награди и она што не сака да биде сакано. Токму оваа позиција ја прави неговата победа значајна и денес, бидејќи ни покажува дека Кан некогаш имал храброст да избере филм што не само што предизвикува туку и тера на размислување.
Сличен дух на радикалност и изненадување се забележува и кај годинашниот победник „Тоа беше само несреќа“. Филмот, кој бил создаден во екстремни услови на забрани и политички ограничувања, ја добива Златната палма како изјава за уметничка слобода и упорност, а не само како пријатно гледливо дело. И во двата случаи, минатото и сегашноста на Кан покажуваат дека фестивалот продолжува да наградува филмови што го поместуваат лимитот на она што се очекува — филмови што се чудни, контроверзни и силно изразени, дури и кога светот не е подготвен за нив.
Со тоа, низ годините, Кан создаде традиција на избори што шокираат и фасцинираат истовремено — од Пијала до Панахи, од духовната тежина на „Под сонцето на сатаната“ до смелата провокација на „Тоа беше само несреќа“ со што може да се каже дека Кан можеби се враќа кон своите корени. И додека фестивалот денес се отвора кон помодерни, попристапни форми како „Титан“ и „Анора“, наследството на овие радикални победници останува трајна потврда дека Кан секогаш бара нешто повеќе од обичното — нешто што ја тера публиката да чувствува, да протестира и да размислува.
