Знаменитостите на Македонија
- Виничкото Кале не е само археолошки локалитет туку и симбол на културната меморија на Македонија – сведоштво за тоа дека оваа земја има длабоки корени и цивилизациска традиција што ги надминува современата политика и секојдневие
Виничкото Кале е еден од најзначајните археолошки локалитети во Македонија, токму затоа што ја покажува континуитетната човечка населба од неолитот, па сè до доцната антика. На југозападниот брег на Виница, на возвишение од околу 70 метри, покрај патот за селото Лески, се издигнува оваа утврда, која била центар на живот, култура и одбрана. Она што го прави особено вредно е фактот дека градбите покрај градскиот бедем од 4–6 век се целосно зачувани, што овозможува ретка можност да се види како изгледала една доцноантичка населба во својата оригинална форма. Со решение од 31 јануари 1955 година, Виничко Кале е прогласено за културно наследство на Македонија од страна на Републичкиот завод за заштита на спомениците на култура, а тоа решение било дополнето на 17 јули 1992 година, со што уште еднаш се потврдија неговата вредност и потребата од заштита.
Општите одлики на една древна утврда
Општите одлики на Виничкото Кале ја откриваат неговата стратешка и природна моќ. Локалитетот е поставен југозападно од Виница, на рид со неправилен облик, издолжен во правец југоисток–северозапад, со надморска височина од околу 400 метри.
Положба: Лево од Градечка Река, со стрмни страни што го штитат од сите страни, освен од југоисточната, каде што вештачки ров го одвојува од соседната височина.
Топографија: Врвот е нерамен, со пад кон северозапад, каде што висинската разлика достигнува и до десет метри.
Габарит: Остатоците од утврдувањето зафаќаат простор од приближно 250 × 150 метри, односно околу 2,5 хектари.
Населба: Според површинските остатоци, населбата се ширела и на падините од ридот, како и на околните ритчиња.
Прегледност: Со својата височина и положба, локалитетот доминира над просторот на Виница и овозможува јасен поглед кон коритото на Брегалница.
Оваа комбинација на природна заштита и прегледност ја објаснува причината зошто токму тука се развила населба уште од неолитот и зошто во доцната антика била утврдена со бедеми.
Археолошки слоеви на една цивилизација
Локалитетот Виничко Кале првпат бил забележан во 1954 година од археологот М. Грбиќ, кој го именувал Градиште, а неколку години подоцна, во 1958, М. и Д. Гарашанин го вовеле називот Кале Баир. Вистинскиот интерес за неговото истражување се појавил во 1978 година, кога археологот Ц. Крстевски донел во Музејот на Македонија пет фрагменти од теракотни релјефи со иконографски претстави, дотогаш непознати и особено значајни за проучувањето на старохристијанскиот период. Тие откритија го отворија патот за систематски археолошки ископувања, кои започнале во 1985 година и траат до денес, прво како заштитни, а потоа како целосно организирани истражувања, со кои е утврдена релативната стратиграфија на наоѓалиштето. Според археолошките наоди, особено керамичките, животот во населбата се одвивал во долг континуитет од неолитот до средниот век, со најмногубројни остатоци од доцната антика, од 4 и 6 век.
Откриени се ѕидови на повеќе објекти од профан карактер, со тремови, клупи за седење и магацински простории, ѕидани од камен и варов малтер, зачувани на места и до четири метри висина, а во нив се пронајдени писцина, префурниум, водоводни инсталации и други елементи што сведочат за развиен урбан живот. Објектите биле подигнати покрај одбранбениот бедем, од кој е откриен дел заедно со полукружна кула, ѕидана од кршен камен и варов малтер, со ширина од три метри. Во шутот меѓу ѕидовите е најден голем број цели и фрагментирани реплики од теракотни икони, кои претставуваат непроценливо археолошко, уметничко и теолошко богатство. Приближно на средината на локалитетот се наоѓаат мошне оштетени остатоци од мала средновековна црква, одамна прекопана од диви копачи во потрага по злато, но околу неа е откриена богата архитектонска пластика – колони, бази, капители, делови од канцел, транзени и подни плочи.
Од подвижниот материјал се издвојуваат фрагменти од керамички садови, предмети од бронза, железо и коска, накит и монети, а особено е значаен богат женски гроб од 12 век, во кој се најдени девет стаклени и четири бронзени позлатени белезици, единаесет бронзени прстени, од кои неколку позлатени, како и игленица од коска. Сите овие наоди ја потврдуваат уникатната вредност на Виничкото Кале, кое не е само локален археолошки бисер туку и сведоштво за цивилизацискиот континуитет на просторот на Македонија, каде што секој слој од земјата носи приказна за различна епоха и ја открива длабоката културна меморија на овој регион.
Од антички пат до епископско седиште
Откритијата и резултатите од археолошките ископувања на Виничкото Кале, иако сè уште не се целосно заокружени, веќе јасно ја откриваат драматичната историја на оваа утврдена населба, постојано изложена на подеми и падови што се читаат низ градежните интервенции и слоевите на објектите. Местоположбата на Кале Баир имала пресудна улога, бидејќи лежи на една од најзначајните антички комуникации – патот што ги поврзувал Стоби со Пауталија и Сердика, економска артерија по која се движеле луѓе, стоки и идеи. Токму поради тоа, историските извори сугерираат дека можеби токму овде биле сместени градовите Армонија или Каленидин, претпоставка што се очекува да ја потврдат идните истражувања.
Траги од живот се забележуваат уште од раната антика, а во 4 век градот добил утврдување, кое било обновено во 6 век, што сведочи за неговата стратешка важност и континуитет. Постојат индикации дека токму тука бил сместен градот Келенидин, познат од пишани извори како епископско седиште, што дополнително ја нагласува духовната и административна улога на ова место. Во рамките на наоѓалиштето е откриена ранохристијанска базилика, како и станбени и стопански простории во кои се пронајдени прочуените Винички икони, теракотни релјефи со непроценлива археолошка, уметничка и теолошка вредност.
Сето ова го претвора Виничкото Кале во археолошки палимпсест, каде што секој камен и секој слој ја носи меморијата на една епоха, сведочејќи за цивилизацискиот континуитет и за улогата на Македонија како крстопат на култури и патишта. Д.Ст.
Винички икони
Фондот на виничките икони работени во печена глина претставува едно од највпечатливите археолошки откритија во Македонија. Во периодот од 1985 до 2002 година се откопани околу шеесет цели и повеќе од сто фрагментирани керамички икони, пронајдени на локалитетот Виничко Кале, во близината на градот Виница во Источна Македонија. Овие дела, создадени во ранохристијанскиот период, од крајот на 4 век до крајот на 7 век, ја носат во себе духовната и уметничка меморија на едно време кога христијанството се ширело и се вкоренувало во културниот простор на Балканот. Паралелно со нив, во македонската колекција постојат и средновековни штафелајни икони, работени на дрвена подлога со темперни бои, кои се сметаат за најстари од овој вид и потекнуваат од крајот на 10 до крајот на 14 век. Двете групи икони се изработувани во различни материјали и техники: керамичните со калап, во повеќе реплики и длабок релјеф, со димензии околу 32 x 30 x 45 и 32 x 20 x 45 см, а дрвените со темперни бои, со различни големини, од кои најголемата достигнува приближно 110 x 80 x 3 см.
Во керамичните икони особено се истакнуваат високите пластични и ликовни вредности, нивната техничка реализација и зачуваност, како и иконографските посебности. Карактеристични се претставите на поединечни светители, меѓу кои Архангел Михаил и Свети Теодор Драконоубиец, а меѓу композициите се издвојуваат Исус Навин и Калеб, Свети Христофор и Свети Ѓорѓи, прикажани како воини што со копја убиваат змии – симболична сцена на победата на доброто над злото. Она што ја прави оваа колекција уште повредна е фактот дека меѓу виничките икони се откриени и неколку керамички плочки со теми од паганската митологија, како и содржини со историски настани, што сведочи за културната синтеза и за преминот од старите верувања кон новата христијанска духовност. Виничките икони, со својата непроценлива археолошка, уметничка и теолошка вредност, претставуваат мост меѓу различни епохи и култури и се живо сведоштво за цивилизациската длабочина на просторот на Македонија. Д.Ст.
