Вест како повод за новинарска анализа: За инцидентот што нагло ги зголеми стравувањата за нова претстојна воена ескалација од светски размери или „тотална светска војна“
- Рано наутро на 25 јули 2026 година се случи ракетен напад во Касписко Море. Според светските медиуми, во саботата, 25 јули, се случила експлозија на брод, предизвикана од ракета лансирана од страна на украинските вооружени сили, а цел бил ирански трговски брод, при што еден морнар загинал, а друг бил повреден
Тензиите меѓу Иран и Украина нагло се зголемија откако иранските власти соопштија дека со украински напад е погоден ирански трговски брод во Касписко Море, при што еден морнар загинал, а уште еден член на екипажот бил ранет. Според Техеран, станува збор за „акт на агресија“ врз цивилно пловило, поради што иранското Министерство за надворешни работи го повика на разговор украинскиот отправник на работи и најави дека инцидентот „нема да остане без одговор“. Украинскиот претседател Володимир Зеленски, пак, изјави дека „украинските сили извеле далекодострелна операција во Касписко Море, насочена против руски воен брод“, кој, според Киев, бил користен за „транспорт на воен товар меѓу Иран и Русија“. Украинските власти тврдат дека станувало збор за легитимни воени цели во рамките на напорите за нарушување на руските логистички линии, додека независна потврда за природата на товарот засега нема. Иран категорично ги отфрла украинските тврдења и инсистира дека нападнат бил цивилен трговски брод. Шефот на иранската дипломатија Абас Арагчи оцени дека нападот претставува грубо кршење на меѓународното право и предупреди дека Техеран ќе ги преземе сите неопходни мерки за заштита на своите национални интереси.
Оваа вест од светските медиуми беше повод уредничкиот колегиум да развие поширока дискусија, бидејќи инцидентот претставува прв познат украински удар врз цел во Касписко Море, и дополнително ги отвори прашањата за можноста војната во Украина да добие поширока географска димензија, имајќи го предвид стратешкото значење на Каспискиот Басен како важен транспортен и логистички коридор меѓу Русија и Иран.
Од уредувачкиот колегиум произлегоа две редакциски анализи за читателите на „Нова Македонија“ и за македонската јавност.
Првиот текст е „анализа на настанот“, додека вториот е „анализа на процесот“, конципиран како стратегиско-теориска анализа. И двете ги пренесуваме во пакет, специјално за читателите на „Нова Македонија“. П.Р.
1. Анализа на настанОТ
Касписко Море како нова „линија на огнот“
Дали светот ќе влезе во фаза на спојување на војните?
Нападот врз ирански брод во Касписко Море е еден од оние настани што лесно можат да бидат погрешно прочитани. Ако се анализира само низ призмата на непосредните последици, станува збор за ограничен инцидент – загинат морнар, повреден член на екипажот и оштетен брод. Но геополитиката никогаш не се движи според бројот на жртвите, туку според просторот во кој се случуваат настаните и пораките што тие ги испраќаат. Токму затоа Касписко Море денес не треба да се гледа како уште едно периферно жариште, туку како можен пресврт во логиката на војната што досега беше ограничена на украинскиот фронт. Според Иран, нападнат бил цивилен трговски брод, додека Киев тврди дека станувало збор за пловила што транспортирале воен товар меѓу Иран и Русија. Независна потврда за природата на товарот засега нема. Но политичката реакција беше моментална. Техеран го повика на разговор украинскиот дипломат акредитиран во Иран и оцени дека станува збор за акт на агресија, додека министерот за надворешни работи Абас Арагчи порача дека нападот „не може да помине без одговор“.
Касписко Море никогаш не било периферија
Во последните две години Каспискиот Басен стана една од најважните безбедни логистички артерии на руско-иранската стратешка соработка. Поради западните санкции и ограничувањата во Црно Море, транспортот преку Касписко Море доби огромно значење за движење на технологии, компоненти, беспилотни летала и друга воена опрема. Во многу анализи се посочува дека токму овој коридор претставува дел од поширокиот транспортен систем Север–Југ, кој Москва и Техеран го градат како алтернатива на поморските рути контролирани од Западот. Оттука, доколку навистина бил погоден брод што учествувал во воена логистика, тогаш ударот не е насочен само против поединечно пловило туку против целиот комплекс на руско-иранското воено поврзување.
Киев се преструктурира кон стратегија на проширување на фронтот, длабоко зад неговата линија
Од самиот почеток на војната Украина водеше претежно дефанзивна стратегија. Но во текот на 2025 и 2026 година се забележува постепена промена. Киев систематски почна да ја проширува длабочината на ударите, и тоа кон стратешки аеродроми, енергетска инфраструктура, воена индустрија, железнички јазли, нафтена инфраструктура, логистички коридори далеку зад фронтот итн.
Нападот во Касписко Море би можел да се вклопи во таа логика. Тоа не е еден случаен инцидент, туку како обид да се елиминираат руските линии за снабдување без оглед на географската оддалеченост. Тоа претставува класична стратегија на проширување на бојното поле.
Значи ли тоа дека се спојуваат боиштата на Украина и Блискиот Исток?!
Во одговорот на ова прашање треба да се биде мошне внимателен. Постојат аргументи што упатуваат дека конфликтите стануваат сè повеќе меѓусебно поврзани. Русија и Иран веќе со години ја продлабочуваат воената соработка. Иран испорачуваше беспилотни летала и технологии што Русија ги користи во Украина, додека украинскиот претседател тврди дека Москва му обезбедува на Техеран разузнавачки и сателитски информации поврзани со Блискиот Исток. Со други зборови, двата конфликта веќе не се целосно изолирани. Но од тоа не произлегува автоматски дека постои докажан план за „тотална светска војна“ или намерно физичко пресекување на Евроазија. Таквото тврдење, во моментов, не е поткрепено со независни докази. Она што може аргументирано да се каже е дека се зголемува меѓусебната поврзаност на театрите на конфликт поради сојузништвата, логистиката и трансферот на технологии.
Евроазија како единствен стратегиски простор
Најголемата промена е можеби токму оваа. Во класичната геополитика Евроазија отсекогаш била сметана за центар на светската моќ. Денес линијата на судир се протега од Балтикот, преку Украина, кон Црно Море, Кавказ, Каспискиот Басен, Иран, Ормускиот Теснец, па до Црвено Море.
Тоа не значи дека станува збор за една војна, туку дека повеќе регионални конфликти сè повеќе се преплетуваат преку истите актери, истите логистички правци и истите стратешки интереси.
Киев игра стратегија на асиметрично исцрпување
Доколку се тргне од украинската перспектива, нападите врз далечни логистички цели имаат јасна воена логика. Русија има значително поголем индустриски и демографски потенцијал. Затоа Украина настојува да ја компензира таа нерамнотежа со удари врз логистиката, нарушување на производствените синџири, зголемување на цената на војната за Москва, притисок врз сојузниците на Русија.
Тоа е воена стратегија на асиметрично дејствување. Меѓутоа, секој нов удар врз територии или интереси на руски партнери истовремено го зголемува ризикот од поширока регионална ескалација.
Кавкаскиот напад не е изолиран инцидент, но не треба автоматски да се прогласува за почеток на светска војна
Каспискиот напад не треба да се сведува ниту на „изолиран инцидент“ ниту автоматски да се прогласува за почеток на светска војна. Она што може основано да се заклучи е дека нападот покажува како границите меѓу регионалните конфликти стануваат сè попропустливи. Војната во Украина веќе има директни врски со руско-иранската воена соработка, а случувањата на Блискиот Исток влијаат врз безбедносната архитектура на пошироката евроазиска зона. Нападот во Касписко Море може да се толкува како дел од украинската стратегија за нарушување на логистичките линии на Русија и нејзините партнери, но тврдењето дека Киев има докажана намера „да го вовлече светот во тотална војна“ сѐ уште не е потврдено со достапните факти, но индикатори се разбира дека се препознаваат.
Во секој случај, можеби е посоодветно да се каже дека ризикот од поврзување на конфликтните жаришта расте како последица на продлабочената меѓузависност на сојузништвата, снабдувачките мрежи и стратешките интереси, отколку како резултат на јавно докажана единствена стратегија за глобална ескалација. Р.С
2. Анализа на процесот
Евроазија повеќе не е континент – таа станува единствено бојно поле
Постојат моменти во историјата кога светот не се менува со големи битки, туку со промена на логиката според која се водат тие битки. Таков период е актуелниот.
Ако XX век беше обележан со фронтови што имаа јасен почеток и крај, XXI век сè повеќе наликува на мрежа од меѓусебно поврзани конфликти во кои границите меѓу регионалните војни постепено исчезнуваат. Украина, Блискиот Исток, Црвено Море, Кавказ, Индопацификот – на прв поглед тоа се различни кризи. Но ако се погледнат преку призмата на геостратегијата, тие се делови од една многу поширока пресметка околу идниот поредок на Евроазија.
Прашањето повеќе не е дали постои војна во Украина или криза на Блискиот Исток. Прашањето е дали светот влегува во ера во која сите овие жаришта, како камчиња во мозаикот, постепено стануваат делови од една единствена стратешка конфронтација. Тоа е суштинската дилема на нашето време.
Крајот на изолираните војни
Во последните три децении преовладуваше уверувањето дека конфликтите можат да останат локализирани. Балканот беше Балкан. Ирак беше Ирак. Авганистан беше Авганистан. Сирија беше Сирија. Денес таквата претпоставка сè повеќе се распаѓа. Војната во Украина одамна престана да биде само спор меѓу Москва и Киев. Таа стана јазол во кој се вкрстуваат интересите на Соединетите Американски Држави, Европската Унија, Русија, Иран, Северна Кореја, Кина и низа други држави што директно или индиректно влијаат врз нејзиниот тек. Истото тоа важи и за Блискиот Исток. Конфликтите таму повеќе не се ограничени на локалните актери. Тие влијаат врз глобалната енергетика, трговските патишта, безбедноста на поморскиот сообраќај и врз одлуките на големите сили. Во таков систем, ниту еден конфликт повеќе не останува изолиран.
Војувај локално, мисли глобално – геостратегиски?!
Кога британскиот географ и геополитичар Халфорд Макиндер во 1904 година ја формулираше својата теорија за срцевината на светот (Heartland), многумина ја сметаа за интелектуална конструкција без практична вредност. Неговата позната мисла беше: „Кој владее со Источна Европа, владее со срцевината; кој владее со срцевината, владее со светскиот остров; кој владее со светскиот остров, владее со светот“.
Повеќе од еден век подоцна, оваа теза повторно добива внимание, не затоа што механички ја објаснува современата политика, туку затоа што потсетува на трајната важност на евроазискиот простор за глобалната распределба на моќта. Не е случајно што денешните најголеми геополитички тензии се концентрирани токму по должината на лакот што се протега од Балтичко Море, преку Украина и Црно Море, Кавказ, Каспискиот Басен, Иран и Персискиот Залив. Тоа е просторот во кој се судираат копнените и поморските стратегии на XXI век.
Каспискиот Басен – новиот гравитациски центар
Долго време Касписко Море беше третирано како периферија на светската политика. Денес тоа станува еден од најважните геостратегиски јазли. По почетокот на војната во Украина и воведувањето широки санкции кон Русија, транспортниот коридор Север–Југ доби сосема ново значење. Тој треба да ги поврзе Русија, Каспискиот Басен, Иран и Индиски Океан, создавајќи алтернативна маршрута за трговија и логистика. Овој коридор не е само економски проект. Тој има и безбедносна димензија, бидејќи ја намалува зависноста од поморските патишта што традиционално се под силно влијание на западните морски сили. Затоа секој притисок врз тој простор неизбежно добива пошироко стратешко значење.
Новата географија на војувањето
Современите конфликти сè помалку зависат од линиите на фронтот. Денес многу поважни стануваат енергетските коридори; железничките јазли; подморските телекомуникациски кабли; сателитските системи; пристаништата; логистичките центри; дигиталната инфраструктура.
Војната повеќе не се добива само со заземање територија. Таа се добива со нарушување на способноста противникот да функционира како систем. Затоа денешната географија на конфликтите е многу поширока од самото бојно поле.
Русија, Иран и Кина – три различни интереси, една заедничка грижа
Често се зборува за создавање противтежа на западниот блок. Реалноста е покомплексна. Русија, Иран и Кина немаат идентични интереси. Москва сака безбедносен појас околу своите граници.
Техеран настојува да го намали притисокот врз сопствената регионална позиција. Пекинг пред сè сака стабилни трговски и инфраструктурни врски што ќе ја поддржат и националната и глобалната економија. Но сите три држави имаат една заедничка стратешка грижа – да не бидат целосно зависни од поморските маршрути и финансиските механизми што се под доминантно западно влијание. Оттука и нивниот интерес за копнените евроазиски коридори. Големата промена не е во оружјето, туку во поврзаноста.
Во минатото војните беа поделени. Дрон развиен на Блискиот Исток може да се користи денес, тие комуницираат меѓу себе. Дрон развиен на Блискиот Исток може да се користи на украинскиот фронт. Санкции воведени поради Украина можат да влијаат врз енергетските пазари во Азија. Напад врз брод во Црвено Море може да ја промени цената на транспортот во Европа. Ниту еден современ конфликт повеќе не постои самостојно. Токму тоа претставува најголемата промена во глобалната безбедност.
Дали се создава нова „голема игра“?
Во XIX век Британската Империја и Руското Царство водеа долготрајно геополитичко натпреварување за контрола врз Централна Азија. Историчарите го нарекоа тоа „Големата игра“. Денес се обликува поинаква, многу покомплексна верзија. Не се натпреваруваат само две империи. Во играта учествуваат повеќе сили со различни интереси, различни средства и различни визии за светскиот поредок. Во таков систем, секоја локална криза може да произведе последици далеку надвор од својата географија. Сега светот влегува во ера на поврзани кризи. Најважната карактеристика на современиот меѓународен систем не е тоа што има повеќе војни. Туку тоа што тие сè повеќе се испреплетуваат. Енергетската безбедност влијае врз воената стратегија. Технологијата влијае врз дипломатијата. Трговските коридори влијаат врз безбедносните пресметки. Регионалните конфликти влијаат врз глобалната економија. Оваа поврзаност создава нов вид нестабилност – состојба во која кризите повеќе не се пренесуваат само преку оружје туку преку пазари, инфраструктура, технологии и сојузништва.
Евроазија како централна шаховска табла
Збигњев Бжежински своевремено ја нарече Евроазија „големата шаховска табла“ на светската политика. Иако неговите оцени биле производ на своето време, една нивна порака останува релевантна. Имено, кој има влијание врз клучните евроазиски простори, има значајно влијание и врз глобалната рамнотежа.
Денес не сведочиме на една единствена светска војна, ниту постојат докази дека сите конфликти се дел од централизирано управуван план. Но постојат јасни показатели дека безбедносните, економските и геополитичките процеси стануваат сè повеќе меѓусебно зависни. Затоа, вистинската опасност не лежи само во интензитетот на поединечните конфликти, туку во можноста тие постепено да се надоврзат еден на друг, создавајќи континуиран појас на нестабилност што се протега од источните граници на Европа, преку Кавказ и Каспискиот Басен, до Персискиот Залив и Индиски Океан. Во таков свет, Евроазија повеќе не е само најголемиот континент на планетата. Таа повторно станува просторот во кој ќе се одлучува не само за рамнотежата на силите туку и за архитектурата на меѓународниот поредок во XXI век. Р.С.
