Рецензија
Постојат романи што не стареат затоа што никогаш не припаѓале само на своето време. Тие продолжуваат да живеат во секоја нова епоха, отворајќи ги истите суштински прашања за човекот, слободата, смртта и смислата на постоењето. Меѓу таквите дела, посебно место зазема „Странецот“ (L’Étranger) на Албер Ками, роман објавен во 1942 година, кој не само што ја обележа европската литература на дваесеттиот век туку стана и еден од темелните текстови на модерната филозофија.
Со децении во филмските кругови се сметаше дека ова дело речиси е невозможно за вистинска адаптација. Причината никогаш не лежеше во неговиот заплет. Напротив, приказната е едноставна до крајност. Французин што живее во колонијален Алжир убива човек без јасна причина и подоцна е осуден на смрт. Она што го прави романот толку значаен не е дејствието, туку внатрешниот свет на неговиот протагонист Мерсо, човек што живее надвор од општествените конвенции и моралните очекувања, човек што одбива да се преправа дека чувствува нешто што едноставно не може да го почувствува.
Токму тука лежи големината на новата адаптација на Франсоа Озон. Наместо да се обидува да го модернизира Ками или да го приспособи на современите наративни трендови, Озон избира потежок пат. Тој му останува верен на духот на романот и успева да создаде филм што не е само адаптација туку и вистинско продолжување на неговата филозофска енергија.
Од самиот почеток е јасно дека режисерот не сака да сними класична книжевна екранизација. Логото на студиото „Гомон“ се појавува како омаж на француското кино од четириесеттите години, а атмосферата веднаш воспоставува чувство дека влегуваме во свет што истовремено е историски конкретен и универзално препознатлив. Колонијалниот Алжир не е само географска локација; тој станува морален и егзистенцијален пејзаж во кој човекот се соочува со сопствената осаменост.
Една од најголемите доблести на филмот е неговата извонредна црно-бела фотографија. Во ова време кога многу режисери користат монохроматски пристап како стилска поза или носталгичен украс, Озон и директорот на фотографија ја претвораат црно-белата слика во суштински дел од значењето на филмот. Светлината и сенките постојано водат дијалог со идеите на Ками. Сонцето не е симбол на животот; тоа е присуство што притиска, заслепува и прогонува. Жештината не е атмосферски детаљ, таа е психолошка сила што постепено ја нарушува рамнотежата на светот. Во центарот на оваа студија за апсурдот се наоѓа извонредниот млад актер Бенжамен Воазен. Неговата интерпретација на Мерсо е меѓу најдобрите актерски остварувања видени во европското кино последниве неколку години. Наместо да го претстави ликот како монструм или само како жртва, Воазен избира радикална воздржаност. Неговото лице често изгледа како мирна површина под која не се случува ништо. Мерсо е човек што не плаче на погребот на својата мајка. Човек што не знае дали ја љуби жената што сака да се омажи за него. Човек што не гледа суштинска разлика меѓу животот и смртта, но истовремено и карактер што, пред самиот крај, еруптивно ќе го изживее потиснатиот сентимент. Во светот на современото кино, каде што ликовите постојано објаснуваат што чувствуваат, ваквата фигура изгледа речиси револуционерно.
Ребека Мардер, во улогата на Мари, внесува топлина и човечност во приказната. Нејзиниот лик го претставува сето она што Мерсо никогаш не успева целосно да го разбере: љубовта, емпатијата, блискоста и надежта. Односот меѓу нив е трагичен токму затоа што не постои вистински конфликт. Постојат само два света што никогаш не можат целосно да се спојат.
Особено впечатлив аспект е звучниот дизајн. Озон покажува исклучителен сенс за тишината и нејзината драматуршка моќ. Шумот на морето, звукот на чекорите врз песокот, ветерот и монотоното зуење на летниот ден добиваат речиси физичка присутност. Гледачот не само што го гледа Алжир; тој го чувствува. Просторот дише, пулсира и постепено станува дел од психолошката состојба на главниот лик.
Клучната сцена на убиството е изведена со маестрална прецизност. Озон ја претставува како момент во кој реалноста накратко ја губи својата логика. Сонцето се одбива од ножот, звукот станува неподнослив, времето како да забавува. Кога ќе одекне истрелот, не чувствуваме катарза. Чувствуваме празнина.
Ками еднаш напишал дека Мерсо „ја нарушил рамнотежата на денот“. Таа реченица можеби е најдобриот опис на сè што се случува во романот, а Озон успева да ја претвори во чиста кинематографија.
Во текот на филмот режисерот мудро избегнува да нуди лесни објаснувања. Нема психолошки дијагнози, нема трауми што треба да го оправдаат однесувањето на Мерсо, нема морални поуки. Светот останува рамнодушен. Токму затоа овој филм ја поседува потребната, а сѐ поретко препознаена интелектуална храброст.
Дополнителна потврда за неговиот квалитет пристигна и од француската стручна филмска јавност.
Проектот беше прогласен за најдобар француски филм на годината на наградите „Лимиер“, освојувајќи признанија за најдобар филм, најдобар актер и најдобра фотографија. Во период кога француската кинематографија креира голем број значајни авторски остварувања, ваквата потврда претставува јасен показател за неговата уметничка вредност. Многу критичари веќе го сметаат за најзначајно француско филмско остварување на сезоната и за еден од најдобрите европски
филмови во последните неколку години. Посебна вредност има и завршницата на филмот. Додека одјавната шпица полека се движи низ екранот, може да се чуе антологиската нумера „Killing an Arab“ на алт-хероите „Д кјур“ – песна што со децении била погрешно разбирана, иако нејзиниот текст директно произлегува од романот на Ками. Во контекст на филмот, нејзиното присуство е совршено оправдано. Таа не изгледа како провокација, ниту како ироничен коментар. Напротив, функционира како мост меѓу литературата, музиката и кинематографијата, како потсетник дека идеите на Ками продолжуваат да живеат и да одекнуваат низ различните уметнички форми.
Во време кога еден голем дел од современото кино е опседнато со брзина, објаснувања и сигурни емоционални реакции, „Странецот“ претставува редок пример на филм што има храброст да биде поинаков. Филм што не нуди утеха. Филм што не бара согласност. Филм што едноставно нè остава сами пред бездната.
А бездната, како што добро знаеле и Ками и големите модернисти на дваесеттиот век, секогаш возвраќа со поглед.
Затоа „Странецот“ не е само една од најуспешните адаптации на познато книжевно дело во поновата историја на европскиот филм. Тој е потсетник дека литературата и филмот сè уште можат да се сретнат во ист простор и заедно да создадат нешто посебно: уметничко дело што нè вознемирува, нè предизвикува и останува со нас долго по последниот кадар.
Автор: Jaне Алтипармаков
