Системското негирање и дискриминацијата и натаму го загрозуваат македонското малцинство во Бугарија

Осврт на еден годишен извештај за човекови права поврзан со Македонците во соседството

• Заедничкиот извештај од 2025 година изготвен од комитетот за човекови права „Толеранција“ со поддршка од ОМО „Илинден“ – Пирин, Здружението на репресирани Македонци во Бугарија – жртви на комунистичкиот терор, ОМО „Илинден“, Здружението за заштита на основните граѓански права, Граѓанската иницијатива за признавање на македонското национално малцинство во Бугарија и заштита на правата на бугарските граѓани со македонска самосвест, Македонскиот клуб за етничка толеранција во Република Бугарија и од Македонското меѓународно движење за човекови права – Канада е аргументиран, основан и со јасни заклучоци: Без системски и координирани интервенции од правен, дипломатски и граѓански карактер, положбата на македонското малцинство
  во Бугарија ќе остане загрозена! Потребна е итна и долгорочна стратегија што ќе ги комбинира судските постапки со јавното и меѓународното влијание за да се обезбеди почитување на основните човекови права и културната автономија

Новиот годишен извештај за положбата на македонското малцинство во Бугарија за 2025 година ја потврдува долготрајната и системска пракса на негирање и дискриминација од страна на државните институции, при што јасно констатира: „Состојбата на македонското малцинство во Бугарија во 2025 година останува непроменета“ и „ниту едно од правата, предвидени во Рамковната конвенција за националните малцинства, не е дадено на македонското малцинство“. Извештајот е изготвен од комитетот за човекови права „Толеранција“ со поддршка од ОМО „Илинден“ – Пирин, Здружението на репресирани Македонци во Бугарија – жртви на комунистичкиот терор, ОМО „Илинден“, Здружението за заштита на основните граѓански права, Граѓанската иницијатива за признавање на македонското национално малцинство во Бугарија и заштита на правата на бугарските граѓани со македонска самосвест, Македонскиот клуб за етничка толеранција во Република Бугарија и од Македонското меѓународно движење за човекови права – Канада. Комитетот за човекови права „Толеранција“ е невладина организација што група Македонци се обиделе да ја регистрираат во Бугарија, што било одбиено од тамошните судови без јасно образложение. Случајот потоа бил поднесен пред Комитетот за човекови права на Обединетите нации, кој утврдил дека Бугарија ја прекршила слободата на здружување.
Во документот се опишува како државните органи и судовите системски ги одбиваат регистрациите на организации што ги застапуваат македонските интереси, користејќи формални и селективни критериуми, додека образовниот систем и јавните медиуми ги игнорираат македонскиот јазик, литература и историја или ги прикажуваат како дел од бугарската национална традиција; тоа создава атмосфера на нетолеранција во која македонското самоопределување се третира како „антибугарска“ идеологија и каде што говорот на омраза и притисоците кон активистите остануваат без соодветни санкции. Извештајот укажува и на растечки број предмети пред Европскиот суд за човекови права и на постојан мониторинг од страна на Комитетот на министрите и ПАСЕ, кои повикуваат на конкретен напредок во спроведувањето на пресудите, но бугарските власти продолжуваат да одбиваат дијалог и да применуваат правни и административни тактики за да ги блокираат организирањето и политичкото претставување на Македонците; како резултат, заедницата останува исклучена од јавниот и политичкиот живот, културната репродукција е загрозена поради отсуство на образование на македонски јазик и поддршка за културни проекти, а поединците се соочуваат со долги и скапи судски постапки.

Расветлување на нови форми и методи на дискриминација врз македонското малцинство во Бугарија

Извештајот детално и убедливо ги прикажува структурната природа на проблемот и начините на кои институциите системски го ограничуваат правото на организирање и јавен настап на македонската заедница во Бугарија. Во делот посветен на одбивањето на регистрација, се наведува дека државните органи и судовите упорно продолжуваат да ги отфрлаат барањата за впишување здруженија и партии што јавно го застапуваат македонското самоопределување, при што одлуките често се темелат на формални, технички и селективно применети критериуми – нејасни формулации во статутите, ситни недостатоци во поднесоците, прашања за адреса или време на основање и други административни пречки, кои во пракса служат како прикриена основа за дискриминација; оваа пракса, како што укажува извештајот, не е изолирана или случајна, туку повторувачка и систематска, со идентични мотиви и образложенија во низа предмети, што овозможува да се зборува за модел на одбивање, а не за поединечни грешки.
Во поглед на медиумскиот и институционалниот наратив, извештајот нагласува дека македонската култура, јазик и историја се или целосно игнорирани во образовните програми и јавните сервиси или се присвојуваат и прикажуваат како составен дел од бугарската национална традиција; таквото системско присвојување и исклучување создава клима на стигматизација во која секое јавно изразување на македонско самоопределување бива означено како „антибугарско“ и како закана за националното единство, што дополнително ги демотивира поединците да се организираат и ги изложува на вербални напади, дискриминаторски медиумски кампањи и институционален притисок без соодветни санкции за говорот на омраза.
Конкретно, во извештајот се укажува дека образовниот систем не обезбедува изучување на македонскиот литературен јазик, литература или историја, а јавните емисии и историски дискусии ретко или никогаш не ги застапуваат македонските гледишта, што има долгорочни последици за преносот на културната меморија и за идентитетската репродукција. Во доменот на меѓународните постапки, извештајот нотира растечки број предмети пред Европскиот суд за човекови права и постојан мониторинг од страна на Комитетот на министрите и ПАСЕ; овие меѓународни механизми констатираат повреди на правото на здружување и повикуваат на конкретни мерки, но извештајот истовремено предупредува дека формалните одговори и „мерки“ на национално ниво имаат ниска или никаква ефективност и не ги отстрануваат суштинските пречки пред регистрацијата и слободата на здружување, што значи дека правните победи на меѓународно ниво не се трансформираат автоматски во практични промени на теренот.
– Во училиштата, децата не учат ништо за македонската нација и малцинство; напротив, тие добиваат информации на начин што не остава простор за постоење на македонската нација и малцинство. Македонскиот литературен јазик, литература и историја продолжуваат да не се изучуваат. Телевизијата и медиумите постојано и на разни начини го промовираат само гледиштето според кое не постои македонска нација и сè што е македонско е бугарско и дека секое различно мислење е „антибугарско“ – се констатира во извештајот.
За илустрација на сериозноста на наодите, во документот се вклучени и следниве реченици: „Состојбата на македонското малцинство во Бугарија во 2025 година останува непроменета“ и „ниту едно од правата предвидени со Рамковната конвенција за националните малцинства не му е обезбедено на македонското малцинство“.

Концепција и доктрина на негирање и институционална инерција

Државната и институционалната пракса на негирање и блокирање на правата на македонското малцинство има повеќе меѓусебно поврзани причини и механизми што го прават системот самоподдржувачки и тешко подложен на брзи промени. Прво, политичката и правната основа: постојат долгорочна државна доктрина и официјални позиции што го легитимираат негирањето како „заштита на националното единство“. Овие позиции се вкоренети во судски пракси, административни упатства и политички декларации, што им дава на органите формален правен покрив за одбивање регистрации и за селективно толкување на законите. Кога одлуките се повикуваат на претходни судски пресуди или на административни инструкции, тие добиваат привид на правна ригорозност, иако во суштина често се користат како инструмент за политичка контрола и исклучување.
Второ, тактиката на институциите е прецизно насочена кон користење на формалните технички барања како прикриен механизам за дискриминација. Барања за точни формулации во статутот, формални недостатоци во поднесоците, прашања за адреса или датум на основање, административни пропусти – сите овие ситни формални причини се применуваат селективно и повторливо, што создава модел на одбивање што е тешко да се оспори без систематско собирање докази. Оваа тактика има и практична цел: да ги исцрпи и демотивира активистите преку финансиски и временски трошоци, да ги одврати потенцијалните поддржувачи и да ја минимизира јавната видливост на барањата за права.
Трето, медиумската и идеолошката поддршка ја зацврстува праксата. Кога јавните сервиси, образовните програми и влијателни говорници постојано ја репродуцираат тезата дека македонското самоопределување е „антибугарско“ или резултат на надворешна пропаганда, тоа создава општествена легитимација за институционалните мерки и ја нормализира стигмата. Во таква клима, политичките трошоци за промена се сметаат за високи – политичарите и службениците што би иницирале реформи ризикуваат обвиненија за „предавство“ или губење на поддршката од националистички електорат, што дополнително ја инхибира волјата за промени.
Четврто, структурните и геополитички фактори играат улога: националните политики кон малцинствата често се поврзани со меѓудржавни односи, историски наративи и процеси на евроинтеграција, па промените бараат не само внатрешна политичка храброст туку и надворешен притисок и дипломатска рамка, која ќе овозможи безбедно и легитимно спроведување на реформите. Понатаму, институционалната инерција – недостиг од капацитет, политичка волја и ресурси за спроведување на меѓународните препораки – го продолжува статус квото.

– Од март 1963 година, негирањето на постоењето на македонското малцинство е официјална државна политика и доктрина. На 29.2.2000 година, Уставниот суд го прогласи тоа во својата одлука бр. 1, со која ја забрани ОМО „Илинден“-Пирин, и оттогаш ова е една од главните основи и аргументи за кршење на правото на здружување на Македонците. Тоа беше претворено во официјален услов за европска интеграција на Република Македонија во 2019 и 2020 година и една од причините за блокирање на нејзините преговори за членство во ЕУ. Уште во есента 2019 година, Бугарија зазеде став дека еден од условите за европска интеграција на Македонија е откажување на Македонија од македонското малцинство. Ова беше направено на 9 октомври, прво во рамковната позиција на Владата, а на 10 октомври, во парламентарна декларација, во која од Македонија беше побарано: „да се воздржи од дејствија што се поврзани со обиди за поддршка и охрабрување на барањата за признавање на таканареченото ’македонско малцинство‘ во Бугарија, вклучително и во меѓународни организации како што е Советот на Европа и мултилатерални формати“.
Како резултат, практиката се одржува затоа што има правна, административна, политичка и медиумска инфраструктура што ја поддржува; затоа што носителите на одлуки имаат јасни краткорочни политички и изборни мотиви да ја одржуваат сегашната позиција; и затоа што жртвите на оваа пракса се соочуваат со високи бариери за организирање и заштита. За да се разбијат овие механизми, потребна е мултидимензионална стратегија: систематско документирање на моделите на одбивање, правна координација за да се покажат повторливоста и селективноста, интензивен меѓународен притисок, кој ќе ја зголеми политичката цена на одржување на статус квото, и јавни кампањи што ќе ја променат доминантната нарација и ќе создадат простор за безбедно и легитимно признавање и заштита на правата.