Од патувањата по Апсурдистан (3)
- Ова е измислена приказна. Сите сличности со реални настани и ликови се случајни
При престојот во Апсурдистан, домаќините беа толку љубезни да ме одведат во посета на соседната држава Дхулумија. Странците мислат дека тоа е само уште едно егзотично име, но локалното население ја знае суровата вистина: на јазикот на нивните предци, тоа име буквално значи „Земја на неправдата“. Таму, во Дхулумија, го повикав духот на Еразмо Ротердамски, молејќи го да ми помогне да ја сошијам оваа мрачна, но привлечна облека наречена „Пофалба на неправдата“ – и еве ја, сега стои раскриена пред вашите очи. Сепак, додека му оддавам длабока почит на неговиот генијален ум, ве повикувам сите евентуални забелешки за овој текст да ги испратите исклучиво на моја адреса.
Пофалба на неправдата
Нема поголеми слепци од смртниците што со векови лелекаат по некаква имагинарна Правда, воопшто не сфаќајќи дека токму Јас, Неправдата, сум нивниот најголем добротвор и единствената сила што го одржува овој свет во живот. Замислете го за миг тој ваш толку посакуван свет на апсолутна, математички прецизна Правда – тоа би било едно неподносливо, сиво и стерилно секојдневие каде што секој го добива точно она што го заслужува. Без сомнеж, таквата реалност би била рамна на смрт од досада. Јас сум таа што го внесува елементот на драма, хаос и изненадување; без моите слатки сплетки, сите романи, трагедии и песни би исчезнале во бездната на рамнодушноста, а човештвото би останало засекогаш заробено во монотонија, лишена од секаква инспирација и страст.
– Но, погледнете го само мојот драг пријател Еразмо! Видете како загрижено ги крева веѓите и подмолно се смешка под својата шапка, како да сака да ми противречи со својата „Пофалба на лудоста“! Кажи ми, мудрецу ротердамски, зар твојата Лудост би преживеала и еден единствен ден во свет на совршена правда? Зар глупавоста на моќниците и наивноста на масите не се токму мои верни чеда?
Еразмо само молчи и потврдно клима со главата, зашто добро знае дека дури и неговиот остар хумор се храни од моите пакости!
Всушност, Јас сум вистинскиот мотор на човечкиот прогрес. Доколку сè на овој свет би било праведно распределено, човекот сè уште би чмаел во некоја мрачна пештера, задоволен од својата бедна судбина. Мојот благословен убод раѓа револт, амбиција, свет гнев и незапирлива желба за докажување – тие се горивото на секоја историска револуција, научно откритие и уметничко ремек-дело. Но, мојата добрина не застанува тука; Јас сум и најверниот чувар на вашиот кревок социјален мир. Јас го хранам целиот ваш општествен систем: ако Правдата некогаш триумфално промаршира на земјата, судовите би опустеле, владите би пропаднале, а илјадници судии, адвокати и полицајци би останале без леб. Дополнително, нудејќи им ја на обесправените онаа утешна надеж за „правда на оној свет“, Јас ги одржувам масите во мирна покорност, вдахнувајќи ѝ ја на религијата нејзината најважна смисла.
Конечно, погледнете во сопствените суетни срца и признајте го психолошкиот парадокс: вие не копнеете по еднаквост, туку по привилегија! Кога некому ќе му се нанесе неправда, во вашите души тајно се раѓа сладострасно олеснување што громот не ве погодил вас, а кога ќе успеете и покрај сите препреки, вашиот триумф вреди двојно повеќе токму затоа што сте Ме победиле Мене. Совршената Правда би ви ја одзела гордоста на победата и слатката супериорност. Затоа, о смртници, престанете да роните солзи по Правдата што би ве соголила до коска и би ви ја одзела секоја илузија. Славете ја Неправдата, зашто без Мене вашиот живот би бил не само суров туку и целосно бесцелен!
***
Сатиричната маска на Неправдата брзо паѓа кога ќе се соочи со крвавата реалност на една конкретна институција во една конкретна држава – државата Дхулумија. Токму таму, во нејзиниот храм на науката и уметноста, глобалната неправда бледнее и станува речиси безначајна во однос на онаа што се случува во самите нејзини темели. Во тој храм со сета своја тежина притиска дијагнозата „кадија те тужи, кадија ти суди“. Кога се говори за заробени системи, најморничавата и најтрагичната форма на оваа општествена аномалија егзистира тогаш кога неправдата, тивко и подмолно, ќе упадне таму каде што најмалку ја очекуваме – во јадрото на духовниот и интелектуалниот развој на една нација. Тогаш, чиниш, пред нашите очи морничаво дефилираат ликовите од „Владетелот“, а во сиот свој раскош злорадо се манифестираат принципите за безобѕирно освојување и задржување на моќта преку лукавство и манипулација. Покажувајќи како владетелот мора едновремено да биде и лисица (за да ги разоткрие стапиците и да ги измами противниците) и лав (за да ги застраши), Чезаре Борџија безмилосно ги елиминираше своите непријатели. Со ладнокрвното погубување на сопствениот брутален помошник Ремиро де Орко, чие тело, пресечено наполовина, беше јавно изложено на главниот плоштад во Чезена, Борџија, перфидно покажувајќи дека наводно не ја одобрува суровоста, ги остави сограѓаните скаменети од страв и зачудени пред неговата неограничена и непредвидлива моќ.
Што всушност се случува во едно општество кога институцијата што по својата природа треба да биде светилник на слободната мисла, моралниот интегритет и вистината, ќе се претвори во врховно собиралиште на неправдата и заткулисните игри? Тоа е момент на тотален системски дебакл. Кога оние што се повикани да ја креираат иднината на мислата и естетската вредност ќе ги заменат меритократијата и знаењето со интриги, клановски пазарења и селективна слепост, тогаш целата заедница ја губи својата последна морална потпора. Кога во тие одаи ќе замолчи гласот на правдата и ќе им отстапи место на личните суети и владејачките дивеења, тоа е непогрешлив знак дека општеството е сериозно и фатално болно. Неправдата што доаѓа спакувана во наводна академска извонредност и уметнички превез е најопасна; таа не само што ги урива кариерите и достоинството на поединците внатре во тој систем туку и испраќа застрашувачка и дестимулирачка порака до сите идни генерации: патот до успехот повеќе не води преку трудот, умот и творештвото, туку преку понизноста пред новиот вид институционални моќници.
Оваа постојана битка бара секојдневен ангажман и будење на колективната свест, бидејќи пасивноста е најопасното гориво за растот на неправедните системи. Кога избираме да молчиме пред очигледното кршење на правата на нашите сограѓани, ние всушност стануваме тивки соучесници во градењето свет во кој утре и самите ќе бидеме жртви без право на глас. Интелектуалниот ангажман, како општествен коректив, има света мисија и должност да ги осветлува овие темни агли на човечкото живеење, да им даде глас на оние што се задушени од институционалното дивеење и да ги соочи моќниците со последиците од нивните одлуки. Патот до поправедно општество не е ниту лесен ниту брз; тој е исполнет со многу разочарувања, но секој напишан збор, секоја откриена вистина и секоја успешна одбрана на еден неправедно обвинет човек е значајна победа во војната за зачувување на хуманоста. На крајот, историјата нè учи дека ниту една неправда, без оглед колку и да изгледа моќна и институционално заштитена, не успеала трајно да го скрши човечкиот стремеж кон вистината и еднаквоста – а токму тоа ни ја дава крајната надеж дека секој наш напор има длабока и трајна смисла.
Јавниот раскол помеѓу Еразмо Ротердамски и Мартин Лутер кулминирал кога двајцата ги вкрстиле копјата околу едно од најсуштинските теолошки прашања: дали човекот има слободна волја за своето спасение? Одговорот на Еразмо бил преточен во делото „За слободната волја“ (1524), додека, пак, размислувањата на Лутер биле изнесени во „За неслободната волја“ (1525).
Овој историски дуел не е случаен епилог на нашава приказна, тој е нејзиниот вистински клуч. Прашањето дали човекот навистина поседува слободна волја или е само марионета во рацете на некоја повисока, неумолива сила, е истото прашање што секој вработен во храмот на науката и уметноста во Дхулумија мора да си го постави секое утро: дали сум слободен да ја бранам вистината или сум само орган во телото на институцијата, осуден однапред да ја игра улогата што системот веќе му ја доделил? Еразмо верувал дека човекот, и покрај сета своја слабост, сепак поседува искра на слободен избор, доволна за да одговара морално за сопствените дела. Лутер, спротивно, тврдел дека таа искра е илузија, и дека без милоста однадвор човекот е засекогаш заробен во сопствената природа. Во институциите каде што кадијата ѝ суди на вистината, ова прашање престанува да биде теолошка апстракција и станува секојдневна морална дилема: секој научник, секој уметник, секој интелектуалец мора да одлучи дали ќе биде Еразмо или ќе биде само уште еден анонимен глас во хорот на послушните.
Оттука, оваа „Пофалба на неправдата“ не е повик за очај, туку намерна провокација – огледало поставено пред очите на секој заробен систем, со надеж дека токму преку признавањето на сопствената срамота ќе се роди отпорот кон неа. Зашто сатирата, откако ќе го соблече својот весел костум, секогаш открива една сериозна вистина: она што денес изгледа неуништливо и семоќно, утре може да биде соборено само со еден единствен, доволно храбар глас што ќе одбие да молчи.
Затоа, прашањето со кое се затвора овој текст не е реторичко украсување, туку вистинска покана: дали тогаш некој во храмот на науката и уметноста во државата Дхулумија конечно ќе најде доволно слободна волја, еразмовска, а не лутеранска, за да ѝ се спротивстави на владејачката неправда со сопствена „Пофалба на правдата“? Историјата покажува дека таквите гласови секогаш се раѓаат, дури и во најмрачните одаи на најзаробените институции. Прашањето не е дали ќе се појават, туку колку долго Дхулумија сè уште ќе може да си дозволи да ги игнорира.
(продолжува)
