Кога Бугарија ги почитува договорите, а кога ги заборава?
- Спорот за 53-те културни предмети вратени во Грција отвора поширока дилема: дали Софија ги третира меѓународните обврски како трајна одговорност или како документ што важи само додека ѝ одговара? Македонија има причини да го постави ова прашање, од Бледскиот договор до блокадите на европскиот пат
Ако се точни предупредувањата на бугарските научници дека со враќањето на 53 културни предмети во Грција е прекршен договорот Молов-Кафандарис од 1927 година, тогаш Софија повторно се соочува со непријатна дилема: дали меѓународните договори за неа се трајни обврски или документи што можат да се заобиколат кога ќе се сменат политичките околности?
За Македонија, ова не е само прашање од бугарско-грчките односи, ниту расправа за музејски експонати и историски артефакти што двете земји неодамна си ги разменија. Напротив, тоа е повод земјава да се потсети на сопственото искуство со источниот сосед и да се запраша колку може да им се верува на преземените меѓународни обврски кога нивното исполнување зависи од политичката волја на Софија.
Имено, според пишувањето на бугарскиот весник „24 часа“, група научници и јавни личности од Бугарија предупредуваат дека со враќањето на предметите во Грција, на 3 октомври 2026 година, бугарските институции еднострано располагале со културни добра што биле предмет на меѓудржавни имотни и финансиски спогодби по Првата светска војна. Тие тврдат дека со тоа се прекршени клаузули од ратификуван меѓународен договор. Дали тврдењата се правно основани треба да се утврди врз основа на договорот и документите за размената, но самото отворање на оваа дилема има поширока политичка тежина.
Бледскиот договор и заборавените репарации
Македонија има историска причина да биде особено чувствителна кога станува збор за почитувањето на меѓународните договори од бугарска страна. По Втората светска војна, прашањето за одговорноста за воените штети беше дел од поширокото уредување на односите меѓу Југославија и Бугарија. Бледскиот договор од 1947 година, склучен во контекст на тогашното приближување меѓу двете држави, предвидуваше и репарациски обврски на Бугарија кон Југославија, поврзани со штетите од војната.
За Македонија ова прашање има посебна историска тежина. Во текот на Втората светска војна, бугарската држава учествуваше во окупациската управа на поголемиот дел од денешната територија на Македонија, во рамките на сојузништвото со силите на Оската. Затоа прашањето за воените штети не е само финансиска ставка од повоените договори туку и дел од пошироката историска расправа за одговорноста за окупацијата и нејзините последици.
Подоцнежното раскинување на политичкиот курс воспоставен во Блед и неизвршувањето на предвидените репарациски обврски, во услови на радикално променети односи меѓу Белград и Софија, се важен дел од таа историја. Како и да е, историските факти се доволно сериозни и без нивно поедноставување.
Од Блед до европската блокада
Ништо поинакво однесување нема од бугарска страна ниту во актуелниот временски период. Во Договорот за пријателство, добрососедство и соработка од 2017 година, Бугарија и Македонија се обврзаа да градат добрососедски односи, да соработуваат и да се поддржуваат во европската интеграција.
Но наместо добрососедството да биде основа за надминување на разликите и за олеснување на европскиот пат на Македонија, спорот со Софија се претвори во сериозна пречка за отворањето на пристапните преговори. По усвојувањето на преговарачката рамка во 2022 година, уставните измени станаа услов за продолжување на процесот, во контекст на компромисот постигнат со европско посредништво.
Софија, секако, има право да ги застапува своите ставови и да бара исполнување на договорените услови што тогашната македонска влада ги прифатила, но истовремено, правото да се бара исполнување на една обврска не значи дека другите обврски од добрососедскиот договор можат да се стават во втор план. Ако европската интеграција е заедничка цел, тогаш поддршката не може да се сведе само на декларативни изјави, додека во практиката се одржува состојба на блокада.
Токму затоа спорот за културните предмети во Бугарија може да се прочита и како поширока поука за Македонија. Ако бугарските научници со право бараат нивната држава да ги почитува договорите со Грција, тогаш истото мерило мора да важи и за односите со Македонија. Меѓународните обврски не се мени од кое секоја влада избира што ѝ одговара, а што ќе го остави за некое друго време.
Кој гарантира дека утре нема да има нова блокада?
Дел од домашните аналитичари со кои разговаравме на оваа тема, поранешни дипломати, и натаму сметаат дека официјална Софија никогаш нема да отстапи од она што буквално го доби на тацна.
– Македонија ги прифати европските услови во рамките на компромисот од 2022 година, но останува дилемата дали со исполнувањето на актуелните барања навистина ќе се отстрани можноста за нови блокади. Кој може да гарантира дека утре нема да се отвори ново прашање, ново толкување на договорот или нов услов што повторно ќе го запре процесот? Одговорот не може да биде дека треба да имаме безгранична доверба во добрата волја на соседот. Довербата меѓу државите се гради со доследно исполнување на обврските, со почитување на преземените договори и со отсуство на еднострани толкувања што ја доведуваат во прашање нивната суштина. Ако Бугарија смета дека договорите мора да се почитуваат кога станува збор за нејзините културни добра, тогаш треба да покаже дека истото правило важи и кога станува збор за европската иднина на Македонија. Во спротивно, секоја нова обврска ќе се доживува како потенцијална стапица, а секој постигнат компромис како привремено решение што може да биде доведено во прашање со следната политичка одлука во Софија – велат соговорниците.
Според нив, европската интеграција не може да се гради врз претпоставката дека едната страна мора постојано да отстапува, а другата секогаш го задржува правото да одлучува дали договореното ќе го почитува.
– Ако Бугарија сака да се претставува како доследен бранител на меѓународното право, тогаш таа доследност треба да се гледа и во односите со Македонија. На крајот, не е најважно само што пишува во еден договор, туку еднакво важно е дали државите се подготвени да го почитуваат и кога тоа не им носи непосредна политичка корист. Токму на тој испит Софија допрва треба да покаже дека е подготвена да ја стави европската иднина на регионот над сопствените дневнополитички калкулации – заклучуваат соговорниците со кои се консултиравме.
