Вториот пензиски столб на раскрсница

• Пензискиот систем повторно е на маса за реформа. Државата секоја година издвојува десетици милијарди денари за да го затвори јазот меѓу приходите и расходите на ПИОМ. Во исто време, во вториот столб се акумулирани повеќе од 215 милијарди денари, кои се приватна сопственост на стотици илјади осигуреници. И затоа предизвикот не е само како да се менаџираат јавните финансии туку и како да се обезбеди пензија за генерациите што работат денес

Пензискиот систем на Македонија влегува во нова, веројатно најсериозна фаза на преиспитување од неговото воведување во сегашната форма. Фискалниот совет предупреди дека структурниот дефицит поврзан со пензиите, трошоците за вториот столб и здравственото осигурување достигнал 54,4 милијарди денари во 2025 година или околу 5,2 отсто од БДП. Без реформи, според изнесените проекции, дефицитот би можел да достигне 6,3 отсто од БДП до 2030 година и околу 6,6 отсто во периодот 2035–2037 година.
– Деновиве во јавноста излезе сериозно предупредување на Фискалниот совет. Но во јавноста лесно се создава впечаток дека државата има „дупка од 54,4 милијарди денари само за пензии“. Тоа не е прецизно. Во оваа бројка се опфатени повеќе обврски на системот. За 2026 година директорот на ПИОМ Никола Мемов посочува дека планираниот трансфер од буџетот кон Фондот е околу 64 милијарди денари, но дека за самата исплата на пензиите јазот меѓу планираните приходи од придонеси и расходите за пензии е околу 32 милијарди денари, односно приближно 500 милиони евра. Остатокот од трансферот ги опфаќа и здравственото осигурување на пензионерите и транзициските трошоци поврзани со вториот столб. Оваа разлика е важна. Таа не ја прави состојбата добра, туку ја прави пореално разбирлива – анализира нашиот соговорник, универзитетски професор во пензија и член на Сојузот на здруженијата на пензионери на Македонија (СЗПМ).

Првиот столб: Денешните вработени ги финансираат денешните пензионери

Македонскиот пензиски систем има три столба. Првиот е задолжителното пензиско и инвалидско осигурување засновано врз генерациска солидарност. Што значи тоа според нашиот соговорник?
– Тоа значи дека придонесите што денес ги плаќаат вработените не се чуваат на нивните лични сметки за далечна иднина, туку во голем дел се користат за исплата на пензиите на луѓето што денес се пензионери. Овој модел функционира релативно лесно кога има многу вработени и релативно мал број пензионери. Проблемот е што Македонија постепено се оддалечува од таквата демографска слика. Според Државниот завод за ревизија, на крајот на 2024 година во ПИОМ биле регистрирани 556.294 осигуреници и 343.048 пензионери. Односот бил околу 1,63 осигуреници на еден пензионер, што е влошување во однос на 1,70 една година порано. Со други зборови, сè помал број работници треба да обезбедат средства за сè поголем број пензионери. Имено, тука се среќаваат неколку долгорочни трендови, како што е стареење на населението, иселување на работоспособни луѓе, релативно слаб раст на бројот на вработени во однос на потребите на системот, но и политички одлуки за зголемување на пензиите, кои не секогаш биле следени со соодветен раст на приходите. Државниот завод за ревизија утврдил дека во 2024 година приходите од придонеси изнесувале 71,44 милијарда денари, додека расходите за пензии биле 90,28 милијарди денари. Буџетските трансфери учествувале со 36,71 отсто во вкупните приходи на Фондот. Тоа е суштината на проблемот со првиот столб. Кога придонесите не се доволни, разликата ја покрива државата. А државата ги зема тие пари од даноците, задолжувањето или од други буџетски расходи – објаснува нашиот соговорник, професор во пензија.

Вториот столб е поинаков механизам…

Нашиот соговорник, универзитетски професор во пензија, се надоврзува со својата експликација и за вториот пензиски столб.
– Да појаснам и за вториот столб. За лицата што се дел од двостолбниот систем, од сегашната вкупна стапка на пензиски придонес од 18,8 отсто од бруто-платата, 12,8 процентни поени остануваат во првиот столб, а 6 процентни поени се префрлаат во задолжителниот капитално финансиран втор столб. Тие 6 отсто не се „друга државна сметка“. Станува збор за средства на индивидуалната сметка на осигуреникот. Парите се инвестираат и нивната вредност зависи од уплатените придонеси, инвестицискиот принос, надоместоците и времето во кое средствата се акумулираат. Според Министерството за социјална политика, средствата во вториот столб се инвестираат на пазарите на капитал и при пензионирање треба да претставуваат посебен извор на пензиски приход покрај првиот столб. Најважно за граѓанинот би било следното: имено, парите во вториот столб не се дел од тековната каса за исплата на пензиите на денешните пензионери. Тие се акумулираат за конкретните осигуреници. Тоа е и причината поради која идејата за „враќање“ на вториот столб во првиот столб би била многу посложена од едноставно префрлање пари од една државна сметка на друга – анализира нашиот соговорник.

Колку финансиски средства има во вториот столб?

Според МАПАС, на почетокот на октомври 2026 година во задолжителните пензиски фондови има околу 643.183 члена, а нето-вредноста на нивните средства е околу 215,03 милијарди денари. Тоа се околу 3,5 милијарди евра по тековен (приближен) курс. Ова е огромна сума за македонски услови. Но не треба да се толкува како „пари што ги има државата“. Тоа се средства на членовите на задолжителните пензиски фондови, со кои управуваат лиценцирани пензиски друштва под надзор на МАПАС. И токму тука е еден од најважните факти во актуелната дебата – финансискиот проблем на ПИОМ не значи дека 215 милијарди денари од вториот столб се државен буџетски резервен фонд.

Се отвара прашањето „зошто вториот столб се појавува како дел од проблемот“

Според професорот, одговорот на ова прашање би било – затоа што воведувањето на вториот столб има таканаречен „транзициски трошок“. Што значи тоа?
– Кога еден дел од придонесите на денешните работници се пренесува во индивидуални капитализирани сметки, тој дел веќе не се користи за финансирање на сегашните пензионери. Но сегашните пензионери и понатаму мора да бидат исплатени. Така се создава привремено, но долготрајно финансиско оптоварување. Имено, државата мора да обезбеди повеќе пари за првиот столб, додека истовремено гради капитализиран втор столб за идните пензионери. Меѓународниот монетарен фонд токму ова го идентификува како еден од клучните транзициски проблеми на македонскиот модел. Реформата од 2006 година го воведе задолжителниот капитално финансиран втор столб, но со тоа се создаде дисбаланс. Новите осигуреници придонесуваат и во првиот и во вториот столб, додека голем дел од сегашните пензионери сè уште се потпира на првиот. Тоа е парадоксот на реформата. Вториот столб треба да го намали долгорочниот товар врз државата, но додека системот созрева, тој го зголемува краткорочниот и среднорочниот фискален товар – вели професорот.

Македонските пензиски фондови имаат релативно конзервативнаструктура на инвестиции

Според нашиот соговорник, пензиониран професор, парите од вториот столб не стојат пасивно, туку тие се инвестираат. Но тој додава уште една констатација.
– Македонските пензиски фондови досега имаат релативно конзервативна структура на инвестиции. Во 2024 година околу 64,9 отсто од портфолиото на задолжителните пензиски фондови било во домашни државни хартии од вредност. Значаен дел бил инвестиран и преку странски инвестициски фондови и други странски инструменти. За седумгодишниот период 2018–2024 година, просечниот годишен принос на ниво на вториот столб бил околу 5,03 отсто номинално, но само 0,16 отсто реално, односно по земањето предвид на промените во трошоците на животот. Токму овој податок бара внимателно разгледување. Не значи дека „вториот столб заработил само 0,16 отсто“. Станува збор за реален просечен принос пресметан за конкретен седумгодишен период, а реалниот принос е силно зависен од инфлацијата. Но бројката исто така, според мене, покажува нешто важно. Имено, ако капитализираниот дел од пензијата треба да биде значаен извор на приходи во старост, тогаш долгорочниот принос мора да биде доволно висок за да ги надмине инфлацијата, трошоците и ризикот. Токму затоа денес се отвора прашањето дали сите осигуреници треба да имаат приближно ист инвестициски пристап – тврди нашиот соговорник.

Младите и оние пред пензија не треба да инвестираат исто?!

Според професорот, ова е еден од најинтересните делови од актуелната дебата.
– Фискалниот совет предлага различен пристап според возраста. Идејата е младите осигуреници, кои имаат уште 25-30 години до пензија, да можат да преземат поголем инвестициски ризик во замена за потенцијално поголем принос. Како што се приближува пензионирањето, портфолиото би требало постепено да станува поконзервативно. Тоа е логика што постои во голем број пензиски системи. Имено, колку е подолг инвестицискиот хоризонт толку може да се преземе поголем ризик; колку е поблиску пензионирањето толку станува поважна заштитата на веќе акумулираниот капитал. И македонската влада веќе разгледува модел на мултифондови, со растечко, балансирано и конзервативно портфолио. Според предлог-концептот објавен во септември, лицата до 45 години би можеле да избираат меѓу растечко и балансирано портфолио, оние од 45 до 57 години меѓу трите, а постарите би имале избор меѓу балансирано и конзервативно портфолио. Но тука има важна граница. Поголем ризик не значи автоматски поголем принос. Тој значи можност за поголем принос, но и можност за поголеми загуби. Затоа евентуалната реформа мора да има јасни правила, добар надзор и силна заштита на осигурениците – анализира професорот.

Дали државата може да ги земе парите од вториот столб?

Нашиот соговорник, универзитетски професор, со големо искуство во анализа на пензиските системи, вели дека ако претходната дилема во актуелната јавна дебата за пензиските столбови беше особено интересна за него, ова прашање сега е веројатно најважното прашање за граѓаните.
– За прашањето што ми го поставивте, имено за тоа дали државата може да ги земе парите од вториот столб, веднаш да ви кажам дека мојот одговор е – НЕ, на начин како што се земаат буџетски средства. Средствата во вториот столб се индивидуална сопственост на осигурениците. ПИОМ не може едноставно да ги употреби за да исплати тековни пензии. И самиот директор на ПИОМ неодамна нагласи дека средствата се индивидуална сопственост и дека не станува збор за пари со кои државата може слободно да располага. Тоа не значи дека законски не може да се смени системот. Може да се менуваат правилата за придонеси, инвестирање, исплата или членство, доколку Собранието усвои законски измени. Но укинување или суштинско менување на вториот столб би било правно, финансиски и политички многу посложено од обична буџетска одлука. Токму затоа колешката и професорка Благица Петрески од „Фајнанс тинк“ предупреди дека „играњето“ со вториот столб може само да ја одложи суштинската фискална причина за проблемот наместо да ја реши – вели нашиот соговорник. Е.Р.

Што покажува првата генерација на пензионери од вториот столб?

Според професорот, вториот пензиски столб постепено созрева, но сè уште е млад во однос на цел работен век. Според МАПАС, на 30 јуни 2026 година само 147 лица примале исплата од задолжителното капитално финансирано пензиско осигурување. Просечниот нето-износ на исплатата од индивидуалната сметка бил 9.878 денари. Од нив, 113 биле во категоријата корисници со минимална пензија. Овој податок не треба да се чита како доказ дека „вториот столб дава пензија од само 10.000 денари“. Причината е што станува збор за многу мала и специфична група на првите корисници, со различен стаж, плати, период на членство и акумулирани средства. Вистинскиот тест на системот ќе дојде во следните децении, кога во пензија ќе заминуваат луѓе што поминале значително поголем дел од работниот век во двостолбниот систем. Токму тогаш ќе се види дали капитализираниот дел навистина обезбедува значаен втор извор на пензиски приход.
Натаму, според професорот, за вториот столб е карактеристично тоа што е тесно поврзан со висината и редовноста на придонесите. Ако некој со години работи за ниска плата, има прекини во осигурувањето, работи во сива економија или за него не се плаќаат целосно придонесите, неговата индивидуална сметка ќе акумулира помалку средства. Затоа капитализираниот систем сам по себе не може да го реши проблемот со сиромаштијата во старост. Тој мора да биде надополнет со силен прв столб и со социјални механизми за луѓето што во текот на работниот век не можеле да заработат доволно. Во спротивно, постои ризик пензискиот систем да стане финансиски поефикасен, но социјално понееднаков.
Професорот истакнува уште еден предизвик поврзан со доцнење со префрлањето на придонесите. Имено, ревизијата на ПИОМ од 2026 година открива уште една слабост што е многу важна за членовите на вториот столб. Државниот завод за ревизија утврдил дека преносот на придонесите кон приватните пензиски фондови во 2024 година доцнел просечно два месеца. Заклучно со 27 февруари 2026 година бил утврден и износ од околу 2,59 милијарди денари непрераспределени придонеси кон приватните пензиски фондови. Ова не значи дека тие пари исчезнале, но значи дека системот мора да биде многу попрецизен. Затоа редовното и навремено префрлање на придонесите е дел од самата економска вредност на вториот столб. Е.Р.

Кои реформи на пензискиот систем се на маса?

Фискалниот совет предложи пакет, а не една изолирана мерка. Меѓу предлозите се зголемување на стапката на придонеси од сегашните 18,8 на 20 отсто, постепено зголемување на старосната граница, доброволно продолжување на работниот век, повисока минимална пензија и напуштање на ад хок политиките на линеарни зголемувања на пензиите. ПИОМ, пак, предлага поголема поврзаност меѓу реално платените придонеси и висината на пензијата и постепено зголемување на придонесната стапка.
Меѓународниот монетарен фонд препорачува параметарски реформи, односно промени во правилата за усогласување, старосната граница и придонесите, со цел повторно да се воспостави врската меѓу придонесите и пензиските права.
Владините планови, пак, опфаќаат и мултифондови во вториот столб.
Сите овие мерки имаат своја цена. Зголемување на придонесите значи поголем трошок за работниците и работодавците. Подоцнежно пензионирање значи подолг работен век. Помали или порегулирани зголемувања на пензиите значат политичка цена за секоја влада. Поризично инвестирање во вториот столб значи поголема можност за принос, но и поголема изложеност на берзански падови. Затоа Фискалниот совет е во право во една суштинска точка, а тоа е дека не постои безболна пензиска реформа. Е.Р.

Што значат овие предлог-реформи за сегашниот пензионер?

За човек што веќе е пензионер, вториот столб е многу помалку директна тема отколку за човек што денес има 30, 40 или 50 години. Неговата пензија во најголем дел зависи од првиот столб и од политиката на усогласување и исплата на пензиите. Затоа за сегашните пензионери се најважни:

• стабилното финансирање на ПИОМ;
• законски предвидливото усогласување на пензиите;
• одржувањето на здравственото осигурување;
• заштитата на најниските пензии;
• избегнувањето нагли промени што би ја намалиле реалната куповна моќ.

За нив, реформата не смее да значи „штедење“ по секоја цена. Но за човек што сега има 30 или 40 години, приказната е сосема поинаква. Тој најверојатно ќе добива пензија од два извора, и од првиот и вториот столб. Но колкав ќе биде односот меѓу нив зависи од неговата плата, должината на стажот, редовноста на придонесите, приносите на вториот столб, инфлацијата, правилата за исплата и идните реформи. Затоа младите работници не треба да ја гледаат состојбата во ПИОМ само како проблем на денешните пензионери. Тоа е и нивен предизвик. Ако првиот столб стане прескап, државата ќе мора да ги зголемува даноците, придонесите, старосната граница или задолжувањето. Ако вториот столб не создаде доволно капитал, идната пензија повторно ќе зависи повеќе од државата. Ако придонесите останат ниски, а невработеноста и иселувањето високи, ниту еден модел нема да биде доволен.
И за крај на разговорот професорот неколкупати нагласува дека проблемот не е „првиот или вториот столб“, бидејќи во јавната дебата често се создава впечаток дека постои избор: или државниот прв столб или приватниот втор столб.
– Всушност, македонскиот систем е направен така што двата треба да функционираат заедно – вели тој.
Првиот столб обезбедува генерациска солидарност и социјална сигурност. Вториот создава индивидуална капитализирана заштеда за старост. Третиот е доброволна дополнителна пензиска заштеда. Прашањето за следната реформа затоа не треба да биде „како да го спасиме ПИОМ од вториот столб“, туку „како првиот столб да стане финансиски одржлив, а вториот столб да стане доволно продуктивен, сигурен и фер за да ја преземе улогата што му била наменета“. Е.Р.

Кусо резиме за пензискиот систем во Македонија

Трите македонски пензиски столба

1. ПРВ СТОЛБ – генерациска солидарност

Како функционира:
Денешните работници преку придонесите ги финансираат пензиите на денешните пензионери.
Каде се парите:
Во системот на ПИОМ; нема лична капитализирана сметка на која се чува целиот придонес на поединецот.
Главна предност:
Обезбедува широка социјална заштита и солидарност меѓу генерациите.
Главен проблем:
Зависи од бројот на вработени, нивните плати и уплатените придонеси во однос на бројот на пензионери.
Денешен предизвик:
Приходите од придонеси не се доволни за целосно покривање на расходите за пензии, па разликата се покрива од буџетот.

2. ВТОР СТОЛБ – задолжително капитализирано пензиско осигурување

Како функционира:
За членовите на двостолбниот систем, 6 процентни поени од бруто-платата се префрлаат на индивидуална сметка и се инвестираат.
Чија е сопственоста:
На осигуреникот.
Колку членови има:
Околу 643 илјади во октомври
2026 година.
Колку средства има:
Околу 215 милијарди денари
нето-средства.
Главна предност:
Средствата се акумулираат за конкретниот осигуреник и не зависат исклучиво од идниот број на вработени во земјата.
Главен ризик:
Приносот не е гарантиран; зависи од инвестициите, инфлацијата, пазарите и трошоците.
Главна дилема:
Дали треба да се инвестира поагресивно за младите, а поконзервативно за лицата блиску до пензија.

3. ТРЕТ СТОЛБ – доброволно капитализирано пензиско осигурување

Како функционира:
Граѓанинот или работодавецот доброволно уплаќа дополнителни средства.
Колку членови има:
Околу 37.790 во октомври 2026 година.
Вредност на средствата:
Околу 2,74 милијарди денари.
Главна предност:
Дополнителна лична пензиска заштеда над задолжителните столбови.
Главен проблем:
Со оглед на ниските приходи на голем дел од населението, доброволното дополнително штедење е достапно само за ограничен број граѓани.
Според резимето на нашиот соговорник, универзитетски професор во пензија, „првиот столб плаќа за денешната пензија, вториот штеди и инвестира за утрешната пензија, а третиот е доброволна дополнителна заштита“. И токму затоа реформата на едниот столб не може да се разгледува изолирано од другите два, туку заедно да сработиме интегрален систем, во интерес на пензионерите на Македонија, денешни и утрешни… Е.Р.