Пазарите повторно под стрес

Ескалацијата на конфликтот на Блискиот Исток нов притисок врз економиите

• Вртоглавиот раст на цените изминатиот период беше причина за голем број влади да донесат разни мерки за сузбивање на инфлаторниот ефект на поскапувањето на нафтата. Такви мерки беа донесени во Македонија, но нивниот период истече, а се очекуваат нови мерки, кои, според надлежните, зависат од понатамошните случувања на Блискиот Исток и во светот

Нарушувањето на примирјето на Блискиот Исток е нов шок и удар за глобалната економија, најмногу како резултат на намалените испораки на нафта и нафтени деривати. Од почетокот на војната меѓу САД и Иран се случи најголемото нарушување на глобалниот пазар на нафта во последните децении, поради што се стравуваше од вртоглав раст на цените. По првичниот скок на цените на почетокот на војната на Блискиот Исток, цените на суровата нафта наскоро се стабилизираа во опсег од 90 до 100 долари за барел, а при најавите за мир, цените се вратија и на ниво од пред почетокот на војната…
Сепак, поради растот на тензиите и новите напади, реагираат и цените на нафтата, но и глобалната економија, која во голема мера е зависна од цените на црното злато.
Деновиве на светските берзи цените на нафтата повторно се зголемија, што секако се пренесува и до крајните корисници. Вртоглавиот раст на цените изминатиот период беше причина за голем број влади да донесат разни мерки за сузбивање на инфлаторниот ефект на поскапувањето на нафтата. Такви мерки беа донесени во Македонија, но нивниот период истече, а се очекуваат нови мерки, кои, според надлежните, зависат од понатамошните случувања на Блискиот Исток и во светот.

Кризна состојба до 21 октомври

Владата деновиве пак донесе одлука за продолжување на рокот за постоење кризна состојба поради можност за нарушување на снабдувањето со нафта и нафтени деривати. Сепак, засега нема информација дали ќе има намалување на акцизата и на ДДВ-то на горивата.
– Рокот на важење на кризната состојба се продолжува од 21 јули до 21 октомври, со што се обезбедува континуитет во институционалното постапување и навременото преземање мерки доколку дојде до нарушувања во снабдувањето или до значителни ценовни шокови на меѓународните пазари на нафта и нафтени деривати. Целта на оваа одлука е Владата да располага со соодветен правен механизам за брза и ефикасна реакција, со цел да се зачува стабилноста во снабдувањето, да се ублажат последиците од евентуални пазарни нарушувања и да се заштитат интересите и животниот стандард на граѓаните и стопанството – објави Владата.
Од таму додаваат дека внимателно ќе се следат состојбите на домашниот и на меѓународниот енергетски пазар и, доколку тоа го наложат околностите, ќе „се носат навремени и соодветни мерки во интерес на сигурно, стабилно и непречено снабдување со нафта и нафтени деривати“.
Инаку, деновиве и српската влада донесе одлука за привремено намалување на износот на акцизата за нафтените деривати, што подразбира дополнително намалување на акцизата за вкупно 20 проценти.
Одлуката е една од мерките насочени кон зачувување на стабилноста на снабдувањето и заштита на тамошниот пазар од негативните последици од нарушувањата во меѓународните текови, објави Владата на Србија.
Засега не се објавени дополнителни детали за периодот на важење на оваа одлука или кога ќе се применува намалената акциза при пресметката на цените на горивата.

Приспособувањата делумно го ублажиј ударот

Економистите на ММФ укажуваат оти има многу причини зошто се очекуваше нафтата да стане неверојатно скапа. Војната ефикасно го затвори Ормускиот Теснец, прекинувајќи околу 20 милиони барели сурова нафта и рафинирани производи дневно, една петтина од глобалната потрошувачка. Производителите од Заливот пренасочија што можеа. Саудиска Арабија испраќаше нафта преку својот цевковод до пристаништето Јанбу во Црвено Море. Обединетите Арапски Емирати го приближија своето пристаниште Фуџаира, надвор од теснецот, до капацитет. Сепак, овие заобиколувања компензираат само дел од изгубените количества на Ормускиот Теснец.
– Освен суровата нафта, производството на рафинирани производи во регионот на Заливот значително се намали, што најмногу ги погоди дизелот и млазното гориво – производи во кои регионот учествува со околу 10 проценти во глобалната понуда. До крајот на мај, повеќе од 1,1 милијарда барели сурова нафта – еквивалентни на околу 10 дена типична глобална потрошувачка – не стигнаа на пазарот. Во истата фаза од нарушувањето, недостигот ги надмина оние од нафтениот шок во 1973 година, војната меѓу Иран и Ирак и Заливската војна – се посочува во анализата на Жан-Марк Натал и Азим Садиков, економисти на ММФ.
Тие укажуваат како глобалниот систем апсорбира нарушување од ваков обем. Во деновите пред војната, снабдувањето беше околу два милиони барели дневно над побарувачката, обезбедувајќи предност. Во периодот март-мај, три фактори помогнаа да се затвори јазот.
Сопирањето на побарувачката ја изврши тешката работа, особено во Азија, бидејќи повисоките цени ја намалија потрошувачката, а економиите се свртеа кон алтернативи како што се јагленот и обновливите извори на енергија. Побарувачката за транспорт се покажа како понестабилна, делумно поради ограничувањата на цените на горивата, субвенциите и даночните намалувања, кои го содржеа влијанието – но со фискална цена.
Производството надвор од Заливот се зголеми повеќе од очекуваното, за речиси два милиони барели дневно над нивоата од 2025 година. САД го предводеа патот, а Венецуела, Гвајана и Русија исто така го зголемија производството.
Аналитичарите на ММФ додаваат дека покрај овие фактори и резервите го направија другото. Проценетиот пазарен дефицит од околу 4,0 милиони барели дневно во март-мај беше покриен речиси целосно со намалување на глобалните резерви, вклучувајќи ги комерцијалните резерви во Кина и стратешките резерви.

Закрепнувањето нема да биде моментално

Пред најновата ескалација на тензиите, рамковниот договор меѓу САД и Иран за повторно отворање на теснецот ги намали цените нагло, во голема мера затоа што заглавената нафта на танкерите во Заливот би можела брзо да се врати на пазарот. Сепак, многу работи остануваат неизвесни – вклучително и кога слободата на навигација низ најкритичната нафтена точка во светот ќе биде ефикасно обновена и колку брзо ќе следуваат довербата на превозот, осигурувањето и операторите.
– Процените на индустријата сугерираат дека ќе бидат потребни од два до три месеци пред да може да се продолжи со значителен дел од протокот на нафта по целосното повторно отворање на водниот пат. Долгорочна загриженост е дека продолжените запирања на производството би можеле да предизвикаат трајни загуби на производството, особено таму каде што финансирањето за повторно отворање на бунарите е оскудно – нагласуваат аналитичарите.
Секогаш кога понудата ќе почне да закрепнува, дефицитот на нафта ќе се затвори само постепено, приближувајќи ги резервите до оперативните минимуми – нивото под кое самиот физички систем почнува да се врзува.
Енергетските шокови сè уште се чувствуваат. Она што го ублажи почетниот удар овој пат е тоа што енергетските пазари имаа простор за маневрирање и апсорбирање, сметаат аналитичарите.
Според нив, додека тензиите повторно се зголемуваат во Ормускиот Теснец, тој простор сега е помал и се намалува дополнително, бидејќи резервниот капацитет е распореден, побарувачката е намалена, а резервите се намалени. Доколку резервите не се дополнат, светот ќе започне од послаба позиција кога ќе дојде следниот шок.
За креаторите на политики, се издвојуваат три лекции.
– Резервите се важни. Нивното обновување е од суштинско значење за подготовка за идните шокови.
– Една единствена точка на задушување ја остава глобалната економија силно изложена. Диверзификацијата на изворите на енергија – вклучително и обновливите извори – е еднакво важна, како и диверзификацијата на маршрутите.
– Поддршката на потрошувачите треба да биде насочена кон најранливите и привремените за да се заштитат владините буџети и ценовните сигнали што поттикнуваат заштеда на енергија и ефикасност.
Флексибилноста на енергетските пазари и брзите политички мерки ѝ купија време на глобалната економија. Траен договор меѓу САД и Иран би создал можност за обновување на снабдувањето. Но сè уште се потребни значителни напори за да се зголемат отпорноста и диверзификацијата на снабдувањето со енергија и да се спречи дестабилизирање на глобалната економија од страна на нафтените шокови. Е.Р.