Седмата летна школа „По патеките на Дичо Зограф“
- Настанот ќе трае до 4 септември и ќе обедини истражувачи, историчари на уметноста и филолози од Македонија, Србија и Бугарија, кои преку предавања, теренски посети и дискусии ќе ја оживеат меморијата на дебарско-мијачките зографи
- Оваа година школата е посветена на Петре Р. Коловски (1931–2025), последниот претставник на старото поколение дебарско-мијачки зографи, човек што со своето творештво и присуство ја поврзуваше традицијата со современата научна мисла. Неговото име претставува симбол на една уметничка лоза што ја обликуваше духовната топографија на целиот регион. Посветата на Коловски ја претвора школата во чин на културна меморија – во потсетник дека секое истражување е продолжување на патот што го трасирале мајсторите од минатото
Во срцето на Мала Река, меѓу камените цркви и манастири што ја чуваат духовната меморија на 19 век, на 30 август започна седмата Малореканска летна школа „По патеките на Дичо Зограф“. Овој културен и научен собир не е само календарски настан туку и симболично враќање кон корените на еден регион што низ вековите бил преродбенски центар и духовна тврдина. Атмосферата на Тресонче и Бигорскиот манастир, со нивните вековни камени темели и живописни фрески, создава сцена каде што минатото и сегашноста се преплетуваат во заедничка приказна.
Настанот ќе трае до 4 септември и ќе обедини истражувачи, историчари на уметноста и филолози од Македонија, Србија и Бугарија, кои преку предавања, теренски посети и дискусии ќе ја оживеат меморијата на дебарско-мијачките зографи. Така, школата станува мост меѓу генерации и култури, каде што научната мисла се надополнува со духовното наследство, а секој учесник е дел од една поширока мрежа на културно паметење и современо толкување.
Оваа година школата е посветена на Петре Р. Коловски (1931–2025), последниот претставник на старото поколение дебарско-мијачки зографи, човек што со своето творештво и присуство ја поврзуваше традицијата со современата научна мисла. Неговото име не е само спомен, туку симбол на една уметничка лоза што ја обликуваше духовната топографија на целиот регион. Посветата на Коловски ја претвора школата во чин на културна меморија – во потсетник дека секое истражување е продолжување на патот што го трасирале мајсторите од минатото.
Програмата опфаќа шест дена исполнети со теренски посети на цркви и манастири во Малореканскиот, Дебарскиот и Мавровскиот Регион – простори што во 19 век биле живи центри на духовност и преродба. Секоја посета е повеќе од обична екскурзија: тоа е враќање кон корените, читање на камените натписи и иконите како живи документи на историјата. Вечерните научни сесии во Бигорскиот манастир, пак, претставуваат интелектуална арена каде што истражувачите ги спојуваат своите согледби, создавајќи дијалог меѓу уметноста, филологијата и културната меморија.
Во рамките на школата ќе бидат презентирани трудови за уметничката активност на зографите, нивното творештво и културното наследство што го оставиле на поширокиот балкански простор, со што се создава една широка научна мрежа на согледби и дијалози. Секоја презентација е повеќе од академски прилог – таа е обид да се оживее духот на мајсторите што со четка и боја ја обликувале духовната топографија на целиот регион, оставајќи трајни белези во храмовите и во културната меморија на народите. Новина во програмата е филолошката секција, која ја проширува рамката на школата и ја претвора во мултидисциплинарна платформа. Таа ќе се фокусира на јазичното и книжевното наследство на регионот – ерминиите од зографскиот круг, кои претставуваат уникатни упатства за иконописците, како и особеностите на малореканскиот говор, што се јавува како културолошки код и жив сведок на локалната традиција. Со ова проширување школата ја истражува не само уметноста на четката и бојата туку и на зборот, јазикот и книжевната мисла, создавајќи целосна слика за духовниот и културниот свет на Мала Река.
Со оваа школа Мала Река повторно станува сцена каде што се оживува културната меморија и се гради мост меѓу минатото и современата научна мисла. Таа не е само академски собир туку и живо сведоштво дека традицијата може да се претвори во современ дијалог, каде што секој истражувач и секој учесник е дел од една поширока приказна за зачувување и толкување на наследството. Камените цркви и манастири, со своите вековни фрески и икони, стануваат училници под отворено небо, а Бигорскиот манастир – духовен центар што ја обединува научната мисла со духовната димензија.
Настанот е организиран од Бигорскиот манастир „Св. Јован Крстител“, Центарот за културно наследство „Цветан Грозданов“ при МАНУ, Општина Маврово и Ростуше и Здружението на граѓани „Брзовец“ од Тресонче. Токму оваа соработка меѓу институции и локална заедница ја нагласува идејата дека културното наследство не е само предмет на истражување туку и заедничка одговорност и живо ткиво што ја поврзува историјата со иднината.
Зографската трага на Петре Коловски
Петре Коловски (1931–2025) е роден во живописното Лазарополе, селото што низ векови изнедрувало зографи и учители. Основното образование го започнал во родното место, на српски наставен јазик, а прогимназијата ја продолжил во Охрид и во манастирот „Св. Јован Бигорски“. Учителската школа ја завршил во Скопје, каде што три години работел како селски учител, пред да дипломира педагогија на Филозофскиот факултет. Целиот свој работен век го посвети на хуманитарна мисија – образованието и професионалната рехабилитација на глуви и наглуви младинци во средното училиште „25 Мај“ во Скопје. За таа цел се усовршувал во Белград, каде што дипломира сурдологија на Дефектолошкиот факултет. Со голем број трудови и учества на семинари и конгреси остави значаен придонес во дефектолошката практика на тогашната СФРЈ.
Иако животниот сон да се школува на Академијата за ликовни уметности остана неостварен, Коловски ја пронајде својата духовна и творечка патека во зографството. Како член на тајфата на Крсте Коловски, тој ги учеше тајните на мајсторството и ја впиваше терминологијата на зографите. Со време, тоа знаење го претвори во инспирација и подготовка за својата монографија. Зографисувал во повеќе храмови: „Св. Димитрија“ во Скопје, „Св. Петар и Павле“ во Јурумлери, „Св. Никола“ во Куманово, „Св. Спас“ во Драчево, „Св. Петар и Павле“ во Ѓорче Петров, „Св. Ѓоргија“ во резиденцијата на г.г. Доситеј во Криви Дол, „Св. Атанасиј“ во Усје и други.
Со својата монографија „Лазороските зографи“, како и со многубројните интервјуа дадени за македонските медиуми, Петре Коловски остави траен белег – сведоштво за уметничката лоза на својата фамилија и за духовното наследство на Лазарополе. Д.Ст.
