Ретроспективна рецензија во чест на Марџан Сатрапи
Понекогаш филмовите не стареат. Не затоа што се безвременски во класична смисла, туку затоа што светот постојано ги прави повторно актуелни. „Персеполис“ („Persepolis“) е токму таков филм – интимна исповед, политички манифест и човечка хроника што и речиси две децении по премиерата продолжува да одекнува со иста сила. Денес, по смртта на неговата авторка и режисерка Марџан Сатрапи, овој анимиран бисер добива уште потешка емоционална тежина.
Сатрапи не беше само режисерка и авторка на графички романи. Таа беше редок глас што успеа да ја претвори личната болка во универзална уметност. Нејзиното творештво никогаш не бараше сожалување, туку разбирање. Во време на политички поделби, стереотипи и површни претстави за Блискиот Исток, Сатрапи понуди нешто многу поретко: човечка перспектива. Со „Персеполис“ таа му даде лице на едно општество што западниот свет со децении го гледаше низ призма на револуции, војни и идеолошки конфликти.
Кога „Персеполис“ премиерно беше прикажан во 2007 година, филмот веднаш беше препознаен како нешто посебно. На Канскиот филмски фестивал ја освои престижната награда на жирито, додека подоцна беше номиниран и за Оскар за најдобар анимиран филм. Но уште поважно од признанијата беше фактот што филмот успеа да ја пробие границата меѓу авторската анимација и политичката драма, покажувајќи дека анимираниот медиум може да носи еднакво силна емоционална и општествена тежина како и секој голем игран филм.
„Персеполис“ е базиран врз автобиографските графички романи на Сатрапи и претставува директна реминисценција на нејзиниот живот. Приказната започнува во Техеран за време на Исламската револуција во 1979 година, низ очите на младата Марџан – љубопитно, темпераментно и бунтовно девојче што расте во семејство на интелектуалци. Низ нејзиниот поглед ги гледаме падот на режимот на шахот, доаѓањето на верскиот фундаментализам, репресијата, стравот и постепеното задушување на слободата.
Но токму во тоа лежи генијалноста на филмот: Сатрапи никогаш не дозволува „Персеполис“ да стане студена политичка лекција. Наместо тоа, таа ја претвора историјата во интимно искуство. Големите политички промени постојано се филтрирани низ секојдневието – преку музика, семејни разговори, детски фантазии, љубовни разочарувања и чувство на отуѓеност. Кога младата Марџан е испратена во Виена за да избега од репресивниот систем во Иран, филмот добива уште подлабока димензија: приказна за идентитетот, егзилот и невозможноста човек целосно да припаѓа некаде.
Сатрапи отворено зборуваше дека инспирацијата за филмот произлегува од потребата да ја врати комплексноста на иранското општество. Таа не сакала Иранците да бидат сведени само на политички карикатури, туку да бидат прикажани како луѓе со стравови, желби, хумор и контрадикции. „Персеполис“ токму затоа има огромно социолошко значење – филмот ја демистифицира идејата за „другиот“. Наместо ориенталистичка дистанца, Сатрапи создава блискост.
Политичката сила на филмот е уште поголема затоа што тој не е еднодимензионална пропаганда. Сатрапи не го идеализира ниту Западот, ниту сопственото општество. Виена, која првично изгледа како простор на слобода, постепено станува место на осаменост и културна изолација. Така „Персеполис“ станува приказна за луѓе фатени меѓу светови – меѓу традицијата и модерноста, Истокот и Западот, домот и егзилот.
Еден од највпечатливите аспекти на филмот останува неговиот визуелен стил. Црно-белата анимација, инспирирана директно од оригиналниот графички роман, му дава на „Персеполис“ чувство на сеќавање, како стар албум што оживува пред очите на гледачот. Наместо раскошна дигитална анимација, Сатрапи и корежисерот Винсент Пароно избираат минимализам. Тој минимализам не ја намалува емоцијата – напротив, ја засилува. Сенките, контрастите и едноставните линии носат меланхолија што понекогаш е посилна од најреалистичната фотографија.
Особено е важен и начинот на кој филмот го користи хуморот. Иако зборува за репресија, војна и егзил, „Персеполис“ никогаш не тоне целосно во очај. Сатрапи постојано внесува иронија, сарказам и топлина, како механизам за преживување. Тоа е хумор роден од отпор.
Гласовната актерска екипа исто така игра клучна улога во успехот на филмот. Киара Мастројани ја позајмува зрелата емоционална комплексност на Марџан, додека легендарната Кетрин Денев носи достоинство и тивка болка во улогата на мајката. Особено е впечатлива бабата, лик што станува морален компас на приказната – жена чија мудрост и човечност остануваат врежани долго по завршувањето на филмот.
Музиката во „Персеполис“ функционира суптилно, но моќно. Саундтракот внимателно ги комбинира западните музички влијанија со атмосферата на Иран од 1980-тите години. Панкот, рокот и поп-културата не се користени само како носталгичен украс, туку како симбол на младешкиот бунт и желбата за индивидуалност во систем што постојано бара униформност.
Денес, во време кога прашањата за идентитетот, егзилот, политичката репресија и културната поларизација повторно доминираат во глобалниот дискурс, „Персеполис“ дејствува речиси пророчки. Тоа е филм што нè потсетува дека зад секоја политичка криза стојат реални човечки животи. Зад секој режим, револуција или идеологија постојат деца што растат, луѓе што сакаат, семејства што се распаѓаат и генерации што се обидуваат да преживеат.
Со „Персеполис“, Марџан Сатрапи создаде не само едно од најзначајните анимирани дела на XXI век туку таа остави и сведоштво. Филм што не бара да се согласите со него, туку да почувствувате. И токму во тоа лежи неговата трајна моќ.
Нејзиниот глас можеби замолкна, но „Персеполис“ продолжува да зборува – тивко, храбро и човечки.
