СТАВ
Тони Менкиноски
„..Куќите остануваат, луѓето си одат…“
„Последните селани“, роман од Петре М. Андреевски
МАКЕДОНСКИТЕ ГРАДОВИ БЕЗ ХОРИЗОНТ! КОГА ПРОСТОРОТ СТАНУВА ОГРАНИЧУВАЊЕ, А НЕ СЛОБОДА!
Да нема недоразбирање уште на почеток на овој текст! Изреката „Соба со поглед“, која е широко употребувана, не е само фраза што асоцира на удобност и луксуз, туку и културна референца што со децении кружи низ музиката и секојдневието. „Собата“ како живот и простор, а „погледот“ како визија за слобода и достоинство на човекот. Но токму таму започнува и нејзината иронија – затоа што она што звучи како ветување, многу често се претвора во фантазија.
Во таа смисла, песната „Room with a View“ од Тони Кери, иако не беше глобален мегахит, стекна силен култен статус во 1980-тите, особено во Европа. Таа не нуди романтика, туку суптилна критика: меланхолична синт-поп мелодија, типична за европскиот звук од тоа време, во која електронските тонови се мешаат со чувство на носталгија и тивка урбана осаменост. Наместо простор – дистанца. Наместо слобода – набљудување. Наместо живот – присуство зад стакло.
„Соба со поглед“ е сентенца што заведува, исто онака како што маѓепсуваат „астрономските“ огласи за продажба на недвижности во Македонија. Зад таа навидум романтична фраза не стои простор, туку изолација. Не привилегија, туку позиција на набљудувач – човек што гледа, а не живее.
И токму во таа иронија лежи нејзината вистинска тежина. Денес таа повеќе не е само музичка метафора – таа е наше секојдневие: Македонија станува држава полна со станови, но без вистински „поглед“.
Но ова не е сторија за песна. Ниту, пак, за романтична соба што се издава во Охрид, со тераса над езерото и ветување за мирни утра. Ова е тема за градовите во Македонија, кои некогаш се гордееја со простор, со визија, со воздух меѓу зградите и поглед кон планините, а денес сведочиме на нешто сосема спротивно. Се градат згради една до друга, залепени како да се плашат од празнина. Прозорец до прозорец, балкон до балкон – но без вистински поглед. Не кон хоризонт, не кон дрво, не кон небо – туку кон туѓ ѕид.
Соба со поглед, во ова ново време, станува иронија.
Градовите растат, но не дишат. Се шират, но не се отвораат. Архитектурата, наместо да создава простор за човекот, почнува да го задушува. Во овој хаос од бетон и стакло, се губи она основно чувство – дека просторот е тука за да живееш, а не само да постоиш.
И токму тука лежи парадоксот: никогаш не сме имале повеќе станови, а никогаш помалку поглед. Никогаш повеќе квадратни метри, а помалку простор за душата. Ова не е само урбанистички проблем – ова е архитектура на отуѓувањето. Генерации што доаѓаат ќе растат во простори што личат на кафкијански лавиринти – затворени системи без излез, каде што ѕидовите не се само физички туку и егзистенцијални. Како во „Процес“, човекот ќе биде дел од нешто што не го разбира, но го ограничува. Во тие станови и згради, погледот не ослободува – тој контролира. Како кај Орвел, прозорецот не е прозорец, туку рамка низ која си постојано изложен, постојано блиску, постојано видлив. А апсурдот на сето тоа, речиси камиевски, лежи во фактот дека човекот се приспособува – учи да живее без хоризонт, без дистанца, без вистинска приватност, како да е нормално тоа.
Петре М. Андреевски во „Последните селани“ пишува за еден друг вид исчезнување – тивко, постепено, без отпор. Просторот останува, но човекот се повлекува од него. Куќите стојат, но животот се губи во нив. Денес таа слика не е само селска – таа е урбана. Становите се полни, а празни; градовите се густо населени, а длабоко осамени.
Просторот се намалува, а човекот се повлекува во себе. И токму затоа не е случајно што уште во старите мудри книги стои предупредувањето: „Каде што нема видение, народот пропаѓа.“ Овој стих од Книгата на изреките, традиционално поврзуван со цар Соломон, не зборува за погледот како визуелно искуство, туку како визија – како способност на едно општество да има насока, ред и смисла. Кога таа визија недостасува, просторот не се гради – тој се распаѓа во хаос. А без визија, градовите не само што го губат хоризонтот туку почнуваат да ги губат и луѓето во нив.
Прашањето не е дали ќе имаме соба. Прашањето е – дали воопшто ќе имаме каде да погледнеме, а да не се соочиме со сопствената ограниченост.
Ако не знаеме како да го решиме овој хаос, можеби е време да погледнеме таму каде што некој веќе се соочил со истиот проблем – и нашол решение. Париз, на пример, одамна сфатил дека градот не е само прашање на градба туку на мера, ред и визија.
КОГА ЌЕ СЕ ИЗГУБИ ПОГЛЕДОТ, СЕ ГУБИ И ЧОВЕКОТ – ПАРИЗ КАКО ЛЕКЦИЈА ЗА ГРАД СО ВИЗИЈА
Париз не станал тоа што е случајно. Не е резултат на импровизација, ниту на инвеститорска трка по квадратни метри. Тој е резултат на визија – токму онаа што ни недостасува. Уште во 19 век, под водство на баронот Осман (Haussmann), Париз бил радикално преобликуван. Но не хаотично, туку системски. Булеварите не се отворале за да се продаде повеќе земјиште, туку за да се создадат воздух, светлина и проток. Зградите не се граделе колку што може повисоки, туку колку што градот може да поднесе. Висините биле ограничени, фасадите усогласени, улиците пропорционални.
Во Париз погледот е дел од урбанистичкиот план. Не е случајно што одредени перспективи се чуваат со децении – кон Ајфеловата кула, кон Триумфалната капија, кон Сена. Тоа не е естетика за туристи, туку принцип: градот мора да дише и да гледа.
Но клучната разлика не е само во архитектурата – туку во правото. Во Франција урбанизмот не е препорака, туку обврска. Постојат детални урбанистички планови што ги дефинираат употребата на земјиштето, висината, густината и изгледот на објектите: ограничена катност, задолжителни растојанија меѓу згради, заштита на историски визури, контрола на густината на градба и јасен приоритет на јавниот простор над приватниот профит. Административните судови имаат централна улога – тие одлучуваат за законитоста на дозволите и плановите, создавајќи рамнотежа помеѓу правото да се гради и правото на јавен интерес. А кога таа рамнотежа ќе се наруши – системот реагира. Нелегалната градба не се толерира, туку се санкционира, па дури и урива. Градоначалникот може да нареди рушење или усогласување на објект што не е во согласност со дозволата, со дневни казни сè додека не се исправи неправдата. Судовите не ја релативизираат ситуацијата – тие ја потврдуваат: правилата важат. Тоа не е репресија – тоа е одбрана на редот. Во Франција дивоградбата не е „реалност што треба да се прифати“, туку нарушување што мора да се коригира. Нелегалната градба таму не се спасува – се санкционира.
И токму тука почнува вистинскиот контраст.
А кај нас? Кај нас дивоградбата со децении се третира како социјален проблем што треба да се „реши“ со закон за легализација. Наместо да се спречи, таа се прифаќа. Наместо да се санкционира, таа се интегрира. Наместо да се воспостави ред, се создава преседан. Илјадници објекти што никогаш не смееле да постојат стануваат дел од системот – не затоа што се правилни, туку затоа што се многубројни. Тоа не е национализација на проблемот – тоа е институционализација на хаосот.
И тука лежи клучната разлика: во Франција законот го коригира просторот; во Македонија просторот го диктира законот. Таму инвеститорот не го дефинира градот – градот ги дефинира правилата на инвеститорот. Таму постои свест дека градот не се гради за денес, туку за генерации. Секоја улица, секој прозорец, секој поглед е дел од поголема слика. Од визија. Затоа Париз има хоризонт. Не затоа што има помалку згради, туку затоа што има повеќе ред.
Во Македонија, пак, често се гради како да утре не постои. Како просторот да е ресурс што треба да се искористи, а не вредност што треба да се зачува. Како градот да е пазар, а не заедница. И затоа, проблемот не е во тоа што немаме каде да живееме – туку во тоа што заборавивме како да живееме. Градиме ѕидови, а губиме хоризонти. Го множиме бетонoт, а ја намалуваме смислата. Ако продолжиме вака, нема да живееме во градови – ќе живееме во конструкции без душа, во простори што не нè ослободуваат, туку нè затвораат.
Прашањето веќе не е урбанистичко, туку егзистенцијално: дали ќе создадеме градови за луѓе – или ќе продолжиме да произведуваме генерации што ќе гледаат во ѕид и ќе мислат дека тоа е нормално.
ГРАДОВИ ШТО НАУЧИЈА ДА НЕ ГРАДАТ БЕЗ МЕРА
И Париз не е единствениот. Неговиот модел не останал изолиран пример, туку станал тивка матрица по која се обликувале голем број европски градови. Виена, со својата дисциплина и мера, Барселона со својот рационален урбан план, Копенхаген со својот човечки пристап, Амстердам и Стокхолм со својата контрола на густината – сите тие, на свој начин, ја препознале истата основна вистина што Париз ја поставил многу порано: градот не смее да ѝ се препушти на случајност.
Дури и Лондон и Берлин, со целиот притисок на модерниот капитал и развој, не си дозволуваат целосно да го изгубат хоризонтот. Не затоа што не можат да градат повеќе – туку затоа што знаат кога да запрат.
Со други зборови, тие не измислиле ништо ново – само научиле од нешто што веќе функционира. А ние? Ние се однесуваме како секој град да мора повторно да ја измислува грешката. Ако тие градови, со поголем притисок, поголеми економии и посложени интереси, успеале да воспостават ред следејќи јасна урбанистичка логика, тогаш прашањето не е дали може – туку зошто ние не го правиме. Не ни недостига знаење. Не ни недостигаат примери. Ни недостига одлука.
КОГА ДРЖАВАТА МОЛЧИ, ХАОСОТ СТАНУВА ПРАВИЛО?! А ЕВРОПСКИОТ СУД ЗА ЧОВЕКОВИ ПРАВА СТАНУВА КАКО ПОСЛЕДНА ЛИНИЈА НА ОДБРАНА!
Во Македонија денес има повеќе од 300.000 празни стана. Речиси секој трет стан стои заклучен, без живот, без светло, без глас. И додека тие станови тивко стареат, крановите не мируваат – напротив, никогаш не биле поактивни. Се гради насекаде: во веќе преполнети населби, на места каде што инфраструктурата одамна е на раб на издржливост, па дури и таму каде што просторот веќе ја изгубил својата човечка мера. Ова не е економска нужност, туку парадокс. Не градиме затоа што немаме каде да живееме – туку затоа што просторот го третираме како бројка, не како вредност. Празни станови имаме повеќе од доволно, но вистински простор за живот – сè помалку.
И токму тука проблемот престанува да биде урбанистички и станува правен.
И ова не е само прашање на естетика или вкус – ова е прашање на човекови права. Европскиот суд за човекови права во повеќе пресуди јасно утврдил дека квалитетот на просторот во кој човек живее не е луксуз, туку составен дел од неговото достоинство, здравје и приватност. Во случајот „Лопез Остра“ (López Ostra) против Шпанија, Судот недвосмислено потврди дека загадената и нарушена животна средина директно го повредува правото на приватен и семеен живот. Домот не е само четири ѕида – туку и воздухот што го дишеш, светлината што ја добиваш и просторот што ти овозможува да живееш како човек, а не како број во урбанистички план.
Во други случаи, како Фадејева (Fadeyeva) против Русија или Кордела (Cordella) против Италија, Судот оди чекор понатаму и ја поставува одговорноста таму каде што припаѓа – кај државата. Таа не смее да биде пасивен набљудувач на урбаниот хаос, туку активен чувар на јавниот интерес. Кога просторот станува задушен, деградиран и нефункционален, институциите не смеат да молчат – тие мора да дејствуваат.
А кај нас? Кај нас институциите премногу често не планираат – туку одобруваат. Не штитат – туку дозволуваат. Урбанистичките планови се менуваат под притисок, градежните дозволи се издаваат без визија, а јавниот интерес се сведува на формалност. Таму каде што треба да постои ред – има импровизација. Таму каде што треба да постои контрола – има молк. Тоа не е само пропуст. Тоа е одлука. Одлука да се дозволи градот да се стесни, погледот да исчезне, а човекот да се приспособи. Одлука да се прифати дека бетонoт е поважен од животот. Затоа, урбанизмот не е техничко прашање – туку тест за државата. Тест дали институциите им служат на граѓаните или на интересите. И кога на тој тест постојано се паѓа, последиците не се само визуелни – тие се длабоко човечки.
Тоа значи дека прашањето за „погледот“ не е метафора. Тоа е право. И кога институциите не го штитат тоа право – тие стануваат дел од проблемот. И можеби најиронично од сè е што, додека градот се стеснува, а хоризонтот исчезнува зад нови фасади, ние сè уште си ги пееме истите рефрени. Крунислав Слабинац на „Макфест“ пееше „Сонуваме ние посреќни дни“ – и таа реченица остана како колективна утеха. Само што денес тие „посреќни дни“ сè почесто се продаваат во огласи, во рендери и квадратни метри, додека реалноста ни се сведува на поглед во ѕид. Од песна – до план. Од сон – до бетон. И прашањето повеќе не е дали сонуваме. Туку – што гледаме кога ќе се разбудиме.
