Тандемот Трамп – Нетанјаху му става крај на едновековното западно туторство во регионот за да го наметне Израел како хегемонска сила
Најмладата земја на Блискиот Исток е онаа што ги прецртува контурите на регионот. Израел сè уште формално не постоеше кога двајца дипломати – Британецот Марк Сајкс и Французинот Франсоа Жорж-Пико – скицираа мапа на влијание во мај 1916 година, за да ги поделат покраините на умирачката Отоманска Империја. Во наборите на тие лошо нацртани контури растеше семето на едновековен конфликт. Договорот ја отвори ерата на француско-британско туторство, под максимата „раздели, па владеј“, спротивставувајќи ги арапските народи едни против други откако ги заведе со ветувања за национални држави.
Денес новиот тандем Доналд Трамп – Бенјамин Нетанјаху ги замени правилата и упатствата на тие дипломати со ракети и беспилотни летала за да го преобликува Блискиот Исток. Редот воспоставен по Првата светска војна со Договорот Сајкс-Пико е оспорен најмалку двапати. Првиот пат беше со создавањето на државата Израел во 1948 година по поделбата на Палестина. Вториот пат беше со подемот на Исламската држава, која во 2014 година привремено ја избриша границата што ја одделуваше Сирија од Ирак.
Во последните 29 месеци доаѓа трет бран. Израел бомбардираше соседни земји: Либан, Сирија, Ирак, Иран, Катар и Јемен, покрај Појасот Газа, и окупираше нови територии во првите две. Овој картографски пресврт има и политичка димензија што се стреми да воспостави нова парадигма во регионот. Става крај на ерата на западното туторство – прво француско-британско, а потоа и американско (со повлекувањето на американските трупи) и отвора друга каде што се наметнува Пакс Израелијана, со еврејската држава како нова регионална хегемонска сила. Се создаваат нови сојузи што ја оживуваат старата колонијалистичка динамика со супремацистичка нијанса на воена доминација.
Контекстот од Студената војна е заменет со сè повеќе мултиполарен свет во кој САД се двоумат да транзитираат и да се откажат од својата позиција на глобален лидер. На 9.500 километри оддалеченост од Вашингтон, Израел се подготвува да го предводи „новиот“ Блиски Исток. Доаѓањето на Доналд Трамп во Белата куќа, вооружен со неговата доктрина МАГА, и подемот на десничарските политичари на европски лидерски позиции го отворија она што израелските јастреби го сметаат за „единствена историска можност“ за исполнување на експанзионистичките амбиции на ционистичката крајна десница.
Не станува збор само за консолидирање на воената и технолошката супериорност на Израел над своите соседи – Израел излезе како победник од двата големи арапско-израелски конфликти од 1948 и 1967 година, а во 1973 година имаше нерешен исход – туку и за преобликување на регионалните сојузи. Абрахамовите договори послужија како мапа на патот со кој САД го префрлија фокусот на меѓународната заедница од признавањето палестинска држава кон поставување на Израел во центарот, а неговото признавање од другите арапски земји како нова цел.
Нападот на Хамас на 7 октомври, далеку од тоа што ги попречи овие договори и го зајакна неодамнешното зближување меѓу Ријад и Техеран, ги остави монархиите во Заливот во позиција меѓу карпа и бездна. Историската конкуренција меѓу сунитските сили и шиитскиот Иран за лидерство во муслиманскиот свет е пламенот што Нетанјаху и неговите советници вешто го разгоруваат во текот на изминатите две децении за да создадат тактички сојуз, трансформирајќи ги своите поранешни непријатели во нови сојузници.
Мароко и Обединетите Арапски Емирати (ОАЕ) веќе се позиционираа како партнери на Израел, иако сферата на влијание на Нетанјаху истовремено ја поттикнува исламофобната реторика на неговите други сојузници, претставени од крајната десница во Европа. Три сунитски монархии – Јордан, Саудиска Арабија и ОАЕ – одиграа клучна улога во одбраната на Израел од ракетниот одговор на Иран за време на 12-дневната војна во 2025 година. Сепак, засега, учеството во офанзивата е многу позначаен потфат.
Изморената стара шиитско-сунитска дихотомија се покажа како значително помалку одлучувачка од соперништвото меѓу две од трите главни неарапски сили во регионот: Израел и Иран. Третата, Турција – членка на НАТО што сè уште не направила потег – останува последниот преостанат конкурент на Израел. Во оваа равенка, двете муслимански теократии – сунитскиот Ријад и шиитскиот Техеран – на крајот беа истиснати на Блискиот Исток од страна на еврејската држава.
Единствениот излез од вкрстениот оган во кој се наоѓаат монархиите од Персискиот Залив е да се придружат на страната на Израел. Арапското јавно мислење тешко го прифаќа овој сојуз, со оглед на страдањата во војната. Во своите палати, лидерите на регионот имаат и свежи сеќавања на таканаречената Арапска пролет, која од 2011 година ги симна од престол шесте арапски автократи – од Тунис, Египет, Либија, Јемен, Судан и Сирија – и ги турна нивните земји во банкрот или војна. Третиот пат е отелотворен од земјите што му се спротивставија на воспоставениот поредок: нафтените сили Ирак и Иран, заедно со панарабистичката Сирија. Тоа е патот што доведе до неизбежен и трагичен крај за Садам Хусеин, Али Хамнеи и Башар ал-Асад – кои заедно ја држеа власта 85 години.
Новата парадигма што се појавува се оддалечува од дипломатијата и се враќа кон законот на најсилниот: усогласување со Израел или елиминирање – буквално или економски. Дури и оние што му се потчинија на новиот израелски поредок, како што се Катар и новата Сирија, беа бомбардирани од израелски борбени авиони. Исто како што правеа старите европски сили, младиот Израел посегнува по стратегијата „раздели, па владеј“ во Сирија, Иран и во Либан, поттикнувајќи расколи меѓу шиитите и сунитите и меѓу арапските племиња и Курдите, христијаните или другите.
Месијанска визија
Во овој нов тандем, закотвен во персоналистичката политика и месијанската визија на двајцата лидери, израелскиот премиер Нетанјаху е тој што ја предводи новата стратегија на Блискиот Исток и кој го убеди американскиот претседател Трамп да го попречи дипломатскиот процес со напаѓање земја додека сè уште е на преговарачката маса. Европа, која некогаш беше архитект на Блискиот Исток, а сега бледнее меѓу чадни завеси, е изоставена од оваа нова равенка. Одлуката е на нејзините лидери, кои претпочитаа да бидат понесени од растечкиот бран на ова воинствено дуо, наместо да го бранат меѓународното право или европските интереси во регионот.
Наративот на Трамп и Нетанјаху за потребата од промена на режимот во Иран звучи како дежа ви, особено за иранските уши. Иранците се обидуваат да се ослободат од режимот на ајатоласите, но не за да им наметнат нов шах од САД или од Мосад. Тие не ја заборавиле операцијата „Ајакс“, преку која ЦИА и британската тајна разузнавачка служба МИ6 го вратија шахот Мохамед Реза Пахлави за време на 25-те долги години репресија и грабеж на националните ресурси на Иран.
Првобитниот грев беше пучот од 1953 година против премиерот Мохамед Мосадег, кога тој се обиде да ја национализира иранската нафта. Тоа на крајот ја предизвика Исламската револуција од 1979 година и, последователно, кооптирањето на милициите што ги поддржува Иран во регионот. Седум децении подоцна, младите Иранци се прашуваат каква би била нивната земја денес ако британските и американските шпиони не ја попречеа нејзината прва демократска влада. Од историска перспектива, сегашниот обид за промена на режимот во Иран е, во суштина, задоцнет обид да се поништат последиците од пучот од 1953 година.
Нема ништо што сугерира дека повторното воведување нов поредок во регионот, со сила, ќе понуди поинаков исход во 2026 година отколку што беше пред еден век.
