Додека претседателот Доналд Трамп го обновува својот напор да ја стекне данската автономна територија Гренланд, Белата куќа ја опиша употребата на воена сила како можна опција, што е зачудувачка закана против сојузник од НАТО што би го поткопала повеќедеценискиот одбранбен пакт. Коментарите на Трамп и на неговите најблиски соработници испратија аларм низ европските престолнини, предизвикувајќи некои од нивните најсилни одговори досега и предупредување од Данска дека воената интервенција ефикасно би го прекинала постоењето на НАТО. Државниот секретар Марко Рубио на брифинг зад затворени врати во понеделникот порача дека ескалацијата на реториката е дел од поширока стратегија за зголемување на притисокот врз Данска да ја продаде територијата, според функционер запознаен со брифингот.
Што го прави островот толку привлечен за САД?
Богат со неискористени природни ресурси, ретко населен и стратешки лоциран во Арктикот, Гренланд е постојана фиксација на Трамп уште од неговиот прв мандат – кога ја предложи можноста САД да го купат островот од Данска, за чија автономна територија станува збор. Данска категорично ја отфрли оваа перспектива.
Островот има наоѓалишта на дијаманти, графит, литиум, бакар, никел и галиум. Исто така, има нафта и реткоземни минерали, како што се неодимиум и диспрозиум, а Кина и Русија се водечки светски производители, според Кралското здружение за хемија. Реткоземните минерали можат да се користат во паметни телефони, моќни магнети и во одбранбени технологии.
Островот, кој технички е дел од северноамериканскиот континент, е стратешки лоциран по должината на јазот ГИУК, именуван по иницијалите на Гренланд, Исланд и Обединетото Кралство, каде што НАТО ги следи руските поморски движења во Северниот Атлантик. Во текот на викендот, Трамп се пожали дека островот е „покриен“ со руски и кинески бродови. Како одговор, европските претставници рекоа дека иако Москва и Пекинг ја зголемиле својата активност во регионот, поголемиот дел од тоа се однесува на други места во Арктикот, без моментен пораст на активноста во близината на Гренланд.
САД веќе имаат воена база на островот, вселенската база „Питуфик“, што беше подигната во раните години од Студената војна на стратешка локација за ракетна одбрана и мисии за вселенско набљудување, според американските вселенски сили.
Прес-секретарката на Белата куќа, Каролин Ливит, во вторникот изјави дека стекнувањето на Гренланд е „национален безбедносен приоритет“ на САД, што ќе послужи како витално одвраќање на противниците на Вашингтон во Арктичкиот Регион.
– Секако, користењето на американската војска секогаш е опција на располагање на врховниот командант – рече таа.
Како одговори Данска?
Гренланд е дел од Данска повеќе од 300 години, првично како колонија, а потоа од 1953 година како автономна територија. Во 2009 година, островот го одобри Законот за самоуправа, дозволувајќи поголема самоуправа – но одговорноста за неговата одбрана и надворешна политика останува кај Данска.
Аспирациите на Трамп да го купи Гренланд ги затегнаа односите со Данска за време на неговиот прв мандат. Кога Трамп се врати на функцијата минатата година и прашањето повторно се појави, данските претставници повторија дека Гренланд не е на продажба, но исто така се обврзаа да соработуваат со Вашингтон за зајакнување на безбедносното присуство на САД на островот и потенцијално зголемување на американските инвестиции во рударството. Данските лидери, исто така, рекоа дека минатата година ги зголемиле трошоците за безбедност на Арктикот за 13,7 милијарди долари.
Еден ден по операцијата на американската војска во Венецуела, Трамп им рече на новинарите: „Ајде да разговараме за Гренланд за 20 дена“. Данската премиерка Мете Фредериксен оттогаш директно одговори на сугестијата дека САД би можеле да употребат сила за да го заземат островот.
– Доколку САД одлучат воено да нападнат друга земја членка на НАТО, сè ќе престане – вклучително и НАТО, а со тоа и безбедноста што е обезбедена од крајот на Втората светска војна – изјави Фредериксен за данска телевизија.
Марион Месмер, директорка на Програмата за меѓународна безбедност во лондонскиот аналитички центар „Чатам хаус“, рече дека американскиот „напад врз Гренланд би ставил крај на НАТО во неговата сегашна форма, бидејќи една членка на Алијансата би нападнала друга, што е невиден потег“.
Улрик Прам Гад, виш истражувач во Данскиот институт за меѓународни студии, во интервју во средата изјави дека многу Данци имаат чувство на „предавство“, кое произлегува од реториката на Трамп, со оглед на поддршката на Данска за САД на Блискиот Исток и во Авганистан, каде што Данска изгуби најмалку 43 војници во борба.
Што мислат жителите на Гренланд за аспирациите на Трамп?
Две анкети спроведени од гренландски и дански весници минатата година покажаа дека огромното мнозинство жители на Гренланд се противат на анексијата или станувањето дел од Соединетите Американски Држави, иако данската анкета, исто така, покажа дека мнозинството испитаници ја поддржуваат независноста од Данска. Островот има население од околу 57.000 жители, од кои околу 90 проценти се од инуитско потекло.
Како автономна територија, Гренланд има право да прогласи независност, а Гад рече дека Данска нема суверенитет над островот, ниту моќ да го продаде.
– Можеби се шпекулира дека жителите на Гренланд, според меѓународното право, би можеле да се продадат на друга земја, но веројатноста да се случи тоа е целосно невозможна – рече тој.
На прес-конференција оваа недела, премиерот на Гренланд, Јенс-Фредерик Нилсен, ги повика своите сонародници на островот да останат смирени и обединети.
– Не сме во ситуација да мислиме дека може да има преземање на земјата прекуноќ и затоа инсистираме да имаме добра соработка. Ситуацијата не е таква што САД можат едноставно да го освојат Гренланд – нагласи Нилсен.
