Регистрирање на индикаторот кога државатапочнува да го губи суверениот центар (2)
- Неодамнешните најави дека постои реална иницијатива за референдум во канадската покраина Алберта за отцепување и осамостојување од матичната држава Канада беа повод за интересен новинарски колегиум и во врска со тоа за една новинарска опсервација за еден меѓународноправен феномен, но и феномен на внатрешното право, за кој постојат многу заблуди и нејаснотии. „Нова Македонија“ во две продолженија ќе направи напор синтетизирано да изнесе анализа на повеќе аспекти од претстојниот референдум во канадската покраина Алберта, во врска со целовитоста и суверенитетот на Канада. Во таа насока, ќе се проанализираат прашања поврзани со децентрализацијата, уставноста и законитоста во современите сложени државни модели (федерација, конфедерација), како и прашања поврзани со феноменот на раздружување од матичната држава. Денеска го објавуваме второто продолжение.
Случајот со Алберта не е само канадска внатрешна политичка епизода. Тој е глобално предупредување за сите сложени држави што со години постепено го разградуваат сопствениот унитарен капацитет во име на „поголема автономија“, „регионална самостојност“ или „нови модели на децентрализација“.
Историјата е сурово јасна: државите не се распаѓаат одеднаш. Тие најпрво се редефинираат. Потоа се сегментираат. На крајот – се разградуваат.
И токму затоа дебатата за Македонија денес не е административна, туку егзистенцијална.
ФЕДЕРАЛИЗАЦИЈАТА НИКОГАШ НЕ ПОЧНУВА СО ЗБОРОТ „ОТЦЕПУВАЊЕ“
Ниту една држава не влегла во процес на дезинтеграција така што на почетокот некој јавно рекол: „Да ја распарчиме државата“.
Процесот секогаш почнува многу помеко и политички поприфатливо, како што е „поголема локална автономија“, „функционална децентрализација“, „регионално поврзување“, „консензуална демократија“, „редефинирање на државата“, „мултиетнички модел“, „нов уставен баланс“…
Но зад тие формулации често постепено се создава паралелен политички суверенитет. Тоа го покажа распадот на Југославија. Тоа го покажува денес и Канада.
КОГА ОПШТИНИТЕ ПОЧНУВААТ ДА СЕ ОДНЕСУВААТ КАКО ПОЛИТИЧКИ ТЕРИТОРИИ
Во Македонија со години постои чувствителна дебата околу одредени општини со доминантно албанско население, каде што дел од јавноста перципира дека централната власт има ограничен институционален авторитет.
Проблемот не е во локалната самоуправа сама по себе. Таа е нормален европски демократски принцип. Проблемот настанува кога локалната самоуправа престанува да биде административен механизам, а почнува да функционира како посебен политички и етнички простор со сопствена политичка логика.
Тогаш државата влегува во опасна зона.
Имено, кога државните симболи селективно се почитуваат, законите се применуваат различно, централните институции се игнорираат, се создава чувство дека „локалната волја“ е над државниот поредок, а етничката припадност станува поважна од уставниот систем, тогаш веќе не станува збор за децентрализација, туку за постепена ерозија на државниот суверенитет.
ОПАСНОСТА ОД ЕТНИЧКА ТЕРИТОРИЈАЛИЗАЦИЈА
Најголемата опасност за секоја мултиетничка држава е кога етничкиот идентитет почнува да се врзува за територијална политичка организација. Тоа е точката во која етничката заедница се претвора во политички блок, а потоа во потенцијално територијално барање. Така започнувале речиси сите современи сепаратистички процеси.
Во моментот кога одреден простор почнува да се доживува како „наш политички регион“, а не како дел од единствен државен систем, тогаш прашањето за поголема автономија со текот на времето неизбежно се претвора во прашање за посебен статус.
Тоа е опасноста што многумина во Македонија ја гледаат во идеите за дополнително поврзување на општините со албанско мнозинство, создавање нови модели на регионална координација или редефинирање на државата врз етнички принципи.
УСТАВОТ НЕ Е АДМИНИСТРАТИВЕН ДОКУМЕНТ, ТУКУ ДРЖАВЕН БЕДЕМ
Секоја промена на Уставот во чувствителни држави како Македонија има многу подлабока тежина од обична правна интервенција. Уставот не е технички прирачник. Тој е архитектура на државата. Кога постојано се отвора за нови етнички редефинирања, нови државотворни формулации и за нови политички компромиси под надворешен притисок, тогаш државата почнува да испраќа порака дека нејзиниот темелен карактер е променлив и преговарачки.
Токму тука кај многу Македонци се создава стравот дека процесот на уставно редефинирање нема јасна граница. Денес едно барање, утре друго. Потоа нов модел на уредување. Па нови механизми на блокада. Па нови колективни права.
Па нови територијални барања. Историјата покажува дека кога државата еднаш ќе почне да го релативизира сопствениот темелен идентитет, процесот ретко запира сам од себе.
МАКЕДОНИЈА НЕМА ЛУКСУЗ ДА БИДЕ НАИВНА
Македонија е мала држава со сложена етничка структура и силни регионални притисоци. Во такви услови, секоја непромислена институционална трансформација може да има долгорочни последици.
Особено кога паралелно постојат: барања за уставни измени, идеи за нови модели на децентрализација, иницијативи за етничко политичко групирање, надворешни притисоци од Бугарија и постојани дебати за редефинирање на националниот идентитет.
Сето тоа заедно создава чувство кај значителен дел од јавноста дека Македонија е ставена во процес на постепено редизајнирање – не како класична унитарна национална држава, туку како лабава и сегментирана политичка конструкција.
КАНАДА Е ПОУКА, А НЕ МОДЕЛ
Ако и во една стабилна и богата демократија како Канада денес отворено се зборува за можноста покраина да организира процес што може да води кон раздружување, тогаш Македонија има обврска сериозно да ги анализира сите последици од сопствените уставни и територијални експерименти.
Државите не исчезнуваат секогаш со војна. Понекогаш исчезнуваат чекор по чекор – преку компромиси што во моментот изгледаат „технички“, „европски“ или „привремени“. А кога конечно ќе стане јасно дека центарот ја изгубил силата, процесот веќе тешко може да се врати назад.
Токму затоа прашањето за унитарноста на Македонија не е идеолошка тема. Тоа е прашање на долгорочен опстанок на државата. Р.С.
(крај)
