Овие два текста претставуваат тематска целина посветена на актуелните македонско-бугарски спорови поврзани со уставните измени и идентитетските прашања. Во првиот дел тежиштето е ставено врз историските и национално-идентитетските аргументи, додека вториот дел се занимава со политичките, демографските и геополитичките аспекти на темата. Заедно, тие нудат поширок авторски осврт на едно од најчувствителните прашања во современите односи меѓу Скопје и Софија.
- Дали инсистирањето на Софија за внесување на Бугарите во македонскиот устав е прашање на човекови права или дел од поширока стратегија поврзана со идентитетот, историјата и културното наследство? Дали со крадењето на македонскиот идентитет се настојува да се пополнат празнините во бугарската национална нарација и во дилемите околу сопственото историско потекло?
Стануваат не само апсолутно неприфатливи туку и сè позачудувачки настојувањата на Бугарија и на дел од бугарските политичари и научници на секакви начини, а во последниот период и во сè поагресивна форма, да успее операцијата „Бугари во македонскиот устав“.
ПРАШАЊА ЗА ИДЕНТИТЕТСКИТЕ ИМПЛИКАЦИИ
Се поставува прашањето: доколку би успеала таквата иницијатива, дали Бугарија би добила дополнителен „идентитетски материјал“ преку македонската етничка и национална засебност, преку фолклорот, јазикот, историјата и другите обележја на македонскиот народ? Дали со крадењето на македонскиот идентитет се настојува да се пополнат празнините во бугарската национална нарација и во дилемите околу сопственото историско потекло?
ПРИТИСОЦИ ПРЕКУ ЕВРОПСКИТЕ ИНСТИТУЦИИ
Особено загрижува интензитетот на најновите политички притисоци, кои се манифестираат и преку европските институции, каде што промената на македонскиот устав сè почесто се поставува како предуслов за напредок во евроинтегративниот процес.
ПРАШАЊЕ ЗА СУВЕРЕНОСТ И САМООПРЕДЕЛУВАЊЕ
Но со ваквите барања станува збор за прашања што директно допираат до темелите на македонскиот идентитет и до правото на самостојно национално самоопределување, гарантирано со меѓународните норми и принципи!
СТАВОВИ НА СТРАНСКИ ИСТРАЖУВАЧИ ЗА БУГАРСКИОТ ИДЕНТИТЕТ
Во тој контекст интересни се ставовите на повеќе странски историчари и слависти што се занимавале со развојот на бугарската национална свест.
Холандската историчарка и филолог д-р Жанет Сампимон во својата докторска дисертација „Станување Бугарин: артикулацијата на бугарскиот идентитет во деветнаесеттиот век“ посочува дека модерниот бугарски национален идентитет е производ на процесите од XIX век. Таа наведува дека претходно поимот „Бугарин“ не бил широко распространет како национална категорија, а населението главно било идентификувано преку припадноста кон Отоманската Империја и локалните заедници.
Слични согледувања изнесува и британскиот историчар Дејвид Шепард, кој укажува дека прабугарските племиња по доаѓањето на Балканот постепено биле асимилирани од словенското население и ги прифатиле неговиот јазик и културен код.
Уште поексплицитен е хрватскиот славист Ватрослав Јагиќ, кој пишува за процесот на словенизација на прабугарските племиња и за влијанието што словенското и македонското население го имале врз развојот на средновековната бугарска држава.
СПОРОТ ЗА НАЦИОНАЛНИОТ НАРАТИВ
Токму овие историски толкувања денес повторно се актуализираат во јавните дебати меѓу Скопје и Софија. Според критичарите на бугарската политика кон Македонија, проблемот не е во постоењето на бугарскиот народ и бугарскиот јазик како современа реалност, туку во обидите македонскиот историски и културен простор да се претставува како дел од бугарската национална приказна. Тие сметаат дека македонскиот народ, јазик и култура имаат сопствен историски континуитет и дека секој обид за нивно релативизирање или присвојување претставува директен удар врз правото на национално самоопределување. Оттука и отпорот кон концептот „Бугари во Уставот“ не се гледа само како политичко прашање туку и како дел од поширока борба за зачувување на македонскиот идентитетски простор.
Од идентитет до демографија: Што се крие зад проектот „Бугари во Уставот“?
- Покрај историските и идентитетските спорови, сè погласни се прашањата дали Софија преку македонското прашање се обидува да одговори и на сопствените демографски и геополитички предизвици
Покрај историската и идентитетската димензија на спорот, сè почесто се отвора и прашањето за политичките и демографските мотиви што можат да стојат зад инсистирањето на Бугарија за внесување на Бугарите во македонскиот устав. Некои македонски аналитичари предупредуваат дека крајната цел можеби не е само симболично признавање на бугарската заедница туку и создавање механизам за долгорочно политичко влијание врз внатрешните процеси во Македонија. Во јавноста се потсетува и на одредени бугарски стратегиски документи и национални доктрини во кои Македонија е претставувана како дел од поширок бугарски историски и културен простор. Токму затоа кај дел од македонската јавност се јавува страв дека уставните измени би можеле да бидат само прв чекор во процес што би добивал нови барања и условувања.
ДЕМОГРАФСКИ ФАКТОР И ПОЛИТИЧКИ ИНТЕРПРЕТАЦИИ
Дополнителна димензија на дебатата е демографската состојба во Бугарија. Бугарија денес се соочува со еден од најголемите демографски падови во Европа. Од крајот на комунистичкиот период до денес земјата изгуби повеќе од два милиона жители како резултат на иселувањето, нискиот наталитет и високата смртност. Пописот од 2021 година регистрираше околу 6,5 милиони жители, што претставува значително намалување во споредба со претходните децении. Во такви околности, според критичките толкувања во Македонија, не е случајно што бугарските политичари сè почесто се интересираат за бројот на лица што би можеле да се декларираат како Бугари во Македонија. Сепак, ваквите оцени остануваат предмет на политички и научни дебати и не претставуваат официјално потврдени намери на бугарската држава.
ОД СПОР ЗА МАЛЦИНСТВА ДО СУДИР НА НАРАТИВИ
Она што е неспорно е дека спорот меѓу Скопје и Софија одамна ги надминал рамките на класичното малцинско прашање и прераснал во судир на историски наративи, идентитетски концепти и различни визии за минатото на Балканот. Во исто време, голем број меѓународни автори предупредуваат дека националните идентитети не можат да се градат врз негирање на другите народи и нивното право на самоопределување. Македонците и Бугарите денес се два современи европски народа со сопствени држави, институции и национални традиции. Токму затоа иднината на Балканот не може да се темели врз спорови за тоа кој кому му припаѓа, туку врз заемно признавање, почитување и добрососедска соработка. Не може да има стабилна европска перспектива ако едниот народ го оспорува постоењето, јазикот, културата или историското наследство на другиот. Наместо политика на условувања и притисоци, потребен е пристап што ќе ги афирмира меѓусебната доверба и рамноправноста. Само така Балканот може да излезе од историските конфликти и да ја изгради својата иднина како простор на соработка, а не на идентитетски пресметки.
Свето Тоевски
