Се распаѓа моќен сојуз меѓу две земји што изгледаше нераскинлив

Дипломатски и политички конфликт меѓу доскорешните најблиски сојузници на работ на Европа, Турција и Азербејџан

• Забраната за хиџаб е само изговор, но главната причина за конфликтот на маршрутата Анкара-Баку е сè поблиската соработка меѓу Азербејџан и Израел

Сосема неочекувано, избувна уште еден дипломатски и политички конфликт, а учесниците се доскорешните најблиски сојузници, Турција и Азербејџан. Геополитички, тие се две многу важни земји. Кабинетот на министри на Азербејџан воведе нови правила за единствена училишна униформа со декрет од 21 септември. Со него се забранува „употреба на облека што ја нарушува униформноста на воспоставената униформа“, како и облека што „не е во согласност со принципот на секуларизам во општото образование“. Иако не се споменува носењето хиџаб – шамија што муслиманските жени ја користат за покривање на косата и вратот – за време на инспекциите што започнаа во училиштата на 9 октомври, учениците што го носеа беа суспендирани од часови, а барањето за отстранување на хиџабот беше проширено и на наставниците.
Потоа, во Баку и во други градови на Азербејџан избувнаа спорадични протести, но Октај Сарал, советник на турскиот претседател Таип Ердоган, остро ја осуди забраната и побара нејзино укинување. Како одговор, азербејџанскиот парламент ги нарече ваквите изјави „неприфатливо мешање во внатрешните работи на Азербејџан“.
Азербејџанскиот лидер Илхам Алијев не се појави на самитот на Организацијата на туркиски држави (ОТД), кој заврши на 30 октомври, што укажува на тоа дека тензиите меѓу Баку и Анкара се подлабоки отколку што претходно се веруваше.
Во последниве години, Турција е најважниот партнер на Баку во надворешната политика, а Азербејџан ги гледа односите со Турција како начин за балансирање на руското влијание и добивање важен регионален сојузник во борбата со Ерменија за Карабах. Антитурските чувства отсекогаш биле силни меѓу азербејџанската елита, а првиот избран претседател на Азербејџан, Абулфаз Елчибеј, се нарекуваше себеси „војник на Ататурк“ и „лојален син на Анадолија“. А под водство на Илхан Алиев, односите меѓу Турција и Азербејџан беа формулирани како „две држави, еден народ“, што беше ентузијастички прифатено во Анкара. Турција го поддржуваше Азербејџан во борбата за Нагорно Карабах, активно учествуваше во развојот на азербејџанската армија, а двете земји соработуваа преку разузнавачките агенции и за извоз на енергија.

Но потоа се појави трет играч – Израел. Забраната за хиџаб е само повод, но главната причина за конфликтот меѓу Анкара и Баку е сè поблиската соработка на Азербејџан со Израел, жесток противник на Турција на Ердоган. Првичниот двигател на зближувањето меѓу двете земји беше заедничкиот непријателски став кон Иран, а соработката се покажа како заемно корисна. Во замена за азербејџанска нафта, Израел стана главен снабдувач со оружје на азербејџанската армија. Пред војната во Карабах во 2020 година, уделот на Израел во воените испораки за Азербејџан се проценува на 69 проценти. Коментарите објавени во азербејџанскиот печат, кој е под строга државна контрола, укажуваат на тоа дека главната точка на раздор меѓу Баку и Анкара сега е Израел, а не прашањето за хиџабот.
Ердоган некако го толерираше ова до 24 септември, кога Азербејџан одби да учествува во дипломатскиот демарш на Турција против Израел на Генералното собрание на ОН. Претставници на многу земји ја напуштија седницата за време на говорот на израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху, но азербејџанската делегација остана во салата. Ова предизвика остри критики во турските медиуми, кои го обвинија Азербејџан за „кршење на своите сојузнички обврски поради пријателството со ционистите“.
Конфликтот не заврши тука: Азербејџан го покани израелскиот претседател Исак Херцог на меѓународен самит во Баку, за време на кој турската делегација демонстративно ја напушти салата. Патем, Алиев неодамна отворено ја предизвика Турција тврдејќи дека Азербејџанците никогаш не добиле никаква помош од Турците, а оружјето што го купиле, морале скапо да го платат. До неодамна често се истакнуваше благодарноста кон Турција и прославите беа одбележувани со заедничко мавтање на турските и азербејџанските знамиња, но сега тоа веќе е историја.
– Баку сега е самоуверен, заборавајќи ја дури и Декларацијата од Шуша, со која ефикасно беше прогласено воено единство со Турција. Турција е брат. Но повеќе не е постар – потсети „Новаја газета“.
Затоа што под Алиев, Азербејџан се позиционира како нова сила во Централна Азија. Тоа повеќе не е постсоветска периферија, туку рамноправен партнер на суперсилите, од кои, како што неодамна изјави Алиев, во светот остануваат само две, САД и Кина, а Русија не е меѓу нив. И со Американците и со Кинезите, „Азербејџан ужива стабилно и стратешко партнерство“, тврди Баку.
Од независноста, политиката на Азербејџан е дефинирана според неговата географска локација, бидејќи е сместен меѓу три моќни држави: Русија, Иран и Турција. За среќа, благодарение на пристапот до Касписко Море, портата кон Централна Азија, Азербејџан е од значаен интерес за многумина во светот, вклучувајќи ги Европската Унија, САД и Кина. А неговите огромни резерви на јаглеводороди го направија Азербејџан привлечен економски партнер и за многу други земји. Во текот на изминатите децении, азербејџанските власти научија максимално да ја искористат единствената позиција на нивната земја.

Од друга страна, остануваат прашања поврзани со Иран и Русија. Иран им е дом на приближно 15 милиони етнички Азербејџанци, повеќе отколку што има самиот Азербејџан, кој има 10 милиони. Покрај тоа, 70 проценти од населението на Азербејџан се шиитски муслимани, а Иран е најголемата шиитска земја во светот. Проиранскиот исламски сектор на азербејџанската политика во моментов ја претставува главната домашна опозиција на претседателот Алиев. Повеќето од затворениците во азербејџанските затвори, кои активистите за човекови права ги класифицираат како политички, се од оваа група, иако Баку го негира постоењето на политички затвореници.
Односите со Москва исто така не се блиски, иако азербејџанските елити отсекогаш имале блиски врски со Руската Федерација. На пример, Илхан Алиев и неговата сопруга Мехрибан се школувале во Москва. Сестрата на Мехрибан, Наргиз Пашаева, раководела со бакускиот огранок на Московскиот државен универзитет, а ќерката на претседателот, Лејла Алиева, живеела во Русија до 2015 година. Сепак, азербејџанското раководство истовремено било претпазливо во зајакнувањето на врските со Русија, знаејќи дека Кремљ е и закана за азербејџанскиот суверенитет. Понатаму, од 1990-тите, Азербејџан се позиционирал како алтернатива на Русија за транспорт на енергетски ресурси од Каспискиот Регион и Централна Азија, отелотворени во нафтоводот Баку-Тбилиси-Џејхан, изграден во 2006 година, и подоцнежниот гасовод ТАНАП за извоз на азербејџански гас преку Турција.
На Москва, секако, ова не ѝ се допадна, а односите со Азербејџан почнаа да се влошуваат. Овој процес беше забрзан со инцидентот со азербејџанскиот авион во Грозни, кој случајно беше соборен од рускиот систем за противвоздушна одбрана во декември 2024 година. Алиев, со остар тон, побара извинување и отштета, а Русија одговори со масовни апсења на членови на азербејџанската дијаспора, а потоа Азербејџанците затворија осум Руси во Азербејџан. Р.С.