Во пресрет на 35-годишнината од донесувањето на македонскиот Устав (2)
- Уставот е највисок израз на суверената волја на граѓаните, но македонското искуство отвора дилема каде завршува правото на државата
самостојно да одлучува за својот уставен поредок, а каде започнува влијанието на надворешните политички условувања. Дали европската
интеграција го зајакнува суверенитетот или во одредени околности го става на нови искушенија?
Уставот е највисокиот правен акт на секоја држава, темелот врз кој се изградени нејзините институции, правниот поредок и односите меѓу граѓаните и власта. Со него се определува државното уредување, се гарантираат основните човекови права и слободи, но истовремено се утврдува и нешто многу поважно – кому му припаѓа суверенитетот и кој има право да одлучува за иднината на државата. Токму затоа уставите имаат посебна тежина во секое демократско општество бидејќи тие не се обични закони што можат да се приспособуваат на секоја политичка околност, туку највисоки правни акти чие менување подразбира посебна постапка и широк демократски легитимитет. Во нив е содржана волјата на граѓаните самостојно да го уредуваат заедничкиот живот, без некој друг да одлучува наместо нив.
Во пресрет на 17 ноември, кога се навршуваат 35 години од донесувањето на Уставот на независна Македонија, повторно се отвора токму ова прашање. Дали државата, која во 1991 година со својот прв Устав по осамостојувањето ја потврди сопствената сувереност, денес има доволно простор самостојно да одлучува за неговата содржина или уставните измени сè повеќе стануваат дел од меѓународните политички договарања? Особено ако се има предвид дека уште во првите два члена на Уставот е утврдено дека суверенитетот е неделив, неотуѓив и непренослив и дека произлегува од граѓаните и им припаѓа на граѓаните.
Од потврда на независноста до уставни измени како услов за интеграција
Во изминатите три и пол децении, македонскиот Устав помина низ повеќе значајни промени. Дел од нив произлегоа од внатрешните политички и општествени потреби, други беа поврзани со меѓународни договори и со настојувањата на земјата да стане дел од евроатлантските структури.
По Охридскиот рамковен договор во 2001 година следуваа уставни измени што значително го преобликуваа моделот на меѓуетничките односи. Подоцна, со Преспанскиот договор и уставните амандмани од 2019 година, беше променето и уставното име на државата, со што се отвори патот за членство во НАТО. Денес повторно се поставува прашањето за уставни измени, овој пат поврзани со внесувањето на Бугарите во преамбулата како дел од договорената рамка за продолжување на европските интеграции.
Секоја од овие промени имаше различна политичка заднина, правна содржина и последици, па затоа не може да се стави знак на еднаквост меѓу нив. Но заедничко е тоа што покажуваат колку уставниот развој на Македонија бил испреплетен со нејзините внатрешни предизвици и меѓународни односи.
Токму тука се појавува суштинската дилема. Кога една држава прифаќа уставни измени како дел од меѓународен договор, дали со тоа го остварува својот суверенитет, користејќи го правото самостојно да презема обврски или во услови на силен политички притисок постепено го стеснува просторот за сопствено одлучување. Гледано од правен аспект, меѓународните договори и уставните измени не претставуваат автоматски губење на суверенитетот, но од политички аспект, прашањето е колку една држава има вистинска слобода на избор кога исполнувањето на барањата се поставува како неопходен услов за остварување на нејзините стратешки цели.
Европа го штити уставниот идентитет на членките, но што е со кандидатите?
Дополнителна тежина на ова прашање му даваат и самите европски правила. Во членот 4, став 2 од Договорот за Европската Унија јасно е наведено дека Унијата ги почитува националните идентитети на земјите членки, вклучително и нивните основни политички и уставни структури. Тоа е важен принцип врз кој се темели европското заедништво. Земјите членки прифаќаат заеднички правила, но истовремено го задржуваат својот уставен идентитет и правото самостојно да го уредуваат сопствениот државен поредок во рамките на преземените обврски.
Меѓутоа, во случајот на Македонија се отвора прашањето дали истата логика на почитување на националниот и уставниот идентитет треба да биде водилка и во односите со земјите кандидати. Иако наведената договорна одредба непосредно се однесува на членките, нејзината политичка смисла отвора поширока дилема за принципите врз кои треба да се одвива проширувањето. Прашањето што се наметнува во македонската јавност веќе подолго време е каде завршуваат легитимните европски критериуми, а каде започнуваат билатералните барања што навлегуваат во уставниот поредок на кандидатите. Дополнително, дали е прифатливо една земја членка да користи механизми на европското одлучување за да обезбеди исполнување барања што произлегуваат од нејзините историски и политички несогласувања со соседна држава?
Европската Унија има право да бара од кандидатите почитување на човековите права, владеење на правото, функционални институции и заштита на малцинствата. Од друга страна, токму ЕУ со дозволувањето на билатерални барања доставени од земја членка до Македонија всушност отвора дилема дали тие стандарди треба да се оценуваат според реалната положба на граѓаните и нивните права или исклучиво според формулациите во уставните текстови.
Во тој контекст, прашањето за внесувањето на Бугарите во македонскиот Устав не е само прашање на дополнување на преамбулата туку и на политичките односи меѓу двете земји и на гаранциите дека исполнувањето на договореното нема да биде проследено со нови условувања.
Може ли Уставот да се менува без сигурност дека ќе се отвори европскиот пат?
Токму предвидливоста на европскиот процес станува едно од најважните прашања за Македонија. Според договорената преговарачка рамка, уставните измени се услов за преминување во следната фаза од пристапните преговори, односно отворањето на првиот кластер. Но дури и со исполнување на овој услов, целиот натамошен процес останува поврзан со одлуки на земјите членки, со реформските резултати и со исполнувањето на другите обврски. Тоа значи дека уставните измени сами по себе не можат да претставуваат гаранција дека во иднина нема да се појават нови пречки.
Оттука произлегува дилемата дали од една држава може да се очекува да интервенира во својот највисок правен акт, а притоа да нема доволно јасни механизми што ќе обезбедат исполнувањето на договорените услови да биде соодветно вреднувано.
Во една ваква констелација, сосема логични се прашањата упатени до Брисел од македонска страна, за тоа дали европскиот пристапен процес треба да се заснова исклучиво врз однапред утврдени и мерливи критериуми или ќе остане простор билатералните несогласувања повторно да влијаат врз неговата динамика.
За Македонија, која од 2005 година има кандидатски статус, ова прашање има особена тежина. Долгогодишното чекање не се одразува само врз политичките односи со Брисел туку и врз довербата на граѓаните во европската перспектива.
Затоа, во пресрет на 35-годишнината од донесувањето на Уставот, можеби е поважно од кога било да се направи разлика меѓу уставните измени што произлегуваат од потребата за подобро функционирање на државата и оние што се поврзани со исполнување надворешни политички услови.
Ниту еден устав не е непроменлив, ниту една држава не може да ги игнорира своите меѓународни обврски. Но истовремено, ниту една демократска држава не може да ја занемари одговорноста пред сопствените граѓани кога одлучува за прашања што го засегаат нејзиниот уставен поредок.
На крајот, суштината на уставниот суверенитет не е во тоа Уставот никогаш да не се менува, туку во тоа промените да произлегуваат од легитимна демократска одлука, со јасно утврдени цели и последици. Токму затоа, три и пол децении по неговото донесување, останува отворено едно од најважните прашања за македонската државност околу тоа дали Уставот ќе продолжи да биде израз на суверената волја на македонските граѓани или неговата содржина сè повеќе ќе зависи од условите што ги поставуваат другите.
