И пратениците и новинарите во Македонија добија нов и надграден збир на професионални правила за работа и однесување
- Кодексот не е само збир на правила туку јавен договор за тоа како треба да се извршува една професија во интерес на граѓаните. Неговата суштина е да постави јасни стандарди на однесување, да ги зајакне личната и институционалната одговорност и да ја гради довербата во оние што ја извршуваат јавната функција. Оттука, не е без симболика што во ист ден и македонските новинари и пратениците добија нови професионално-етички кодекси – документи што треба да бидат ориентир за одговорно, чесно и транспарентно работење на двете професии што имаат силно влијание врз демократскиот живот во државата
Во време кога довербата во институциите и медиумите е под постојан предизвик, усвојувањето на два нови етички кодекси претставува значаен исчекор кон зајакнување на професионалните стандарди. Во ист ден беа промовирани новиот модернизиран Кодекс на новинарите на Македонија и Кодексот за етичко однесување на пратениците, испраќајќи порака дека интегритетот, отчетноста и јавниот интерес треба да бидат темел на работата и на оние што ја создаваат јавната политика и на оние што ја информираат јавноста.
Новинарството пред новите предизвици на дигиталната ера
Новиот модернизиран Кодекс на новинарите на Македонија беше претставен како нов етички патоказ за медиумските професионалци, со цел да одговори на предизвиците што ги донесоа дигитализацијата, брзото ширење на информациите и промените во начинот на кој јавноста ги следи и ги оценува медиумските содржини. Основната цел е унапредување на професионалните стандарди и враќање на довербата во новинарството.
Документот е резултат на повеќемесечен процес на консултации и соработка меѓу новинарската заедница и медиумските организации – Здружението на новинари на Македонија, Советот за етика во медиумите на Македонија и Македонскиот институт за медиуми. Заедничката определба беше постојните етички правила да се приспособат на современите услови во кои работат новинарите.
Новиот кодекс доаѓа по повеќе од две децении од усвојувањето на претходната верзија од 2001 година, во период кога медиумската сцена претрпе длабоки промени. Интернет-медиумите, социјалните мрежи, влијанието на непроверените извори и развојот на новите технологии, вклучително и вештачката интелигенција, отворија сосема нови дилеми и професионални предизвици.
Со ажурирањето на етичките правила се опфатени прашања поврзани со точноста на информациите, задолжителната проверка на изворите, одговорното користење на дигиталните алатки, почитувањето на приватноста и заштитата на достоинството на граѓаните при известувањето. Според принципите на новиот кодекс, новинарската професија останува цврсто заснована врз проверени факти, независност, професионален интегритет и одговорност кон јавноста.
Претставниците на медиумските организации нагласуваат дека современото новинарство е изложено на сè поголем притисок од брзината на објавување на информациите, конкуренцијата на дигиталните платформи и масовното ширење дезинформации. Токму затоа, новиот етички документ треба да им помогне на новинарите полесно да се справуваат со сложените ситуации во секојдневната професионална работа и да останат доследни на јавниот интерес.
Пратениците добија кодекс со конкретни механизми за примена
Во законодавниот дом, пак, беше промовиран Кодексот за етичко однесување на пратениците, кој претходно беше усвоен од Собранието. Документот претставува заложба јавниот интерес секогаш да биде над личниот, а политичките дебати да се водат со аргументи, достоинство и меѓусебно почитување.
Претставници на ОБСЕ, ОДИХР и Националниот демократски институт оценија дека новиот кодекс ќе придонесе за поголема транспарентност, интегритет и доверба на граѓаните во работата на Собранието.
Особено значајна новина е што кодексот не останува само декларативен документ туку предвидува конкретни механизми за негово спроведување. Планирано е формирање паритетна работна група што ќе се грижи за примената на етичкиот кодекс, назначување повереник за доверливо советување на пратениците при етички дилеми, како и подготовка на упатство за негова практична примена, со поддршка од меѓународна експертиза.
На тој начин, кодексот не само што им нуди практична алатка на пратениците за справување со етичките прашања што произлегуваат од секојдневната работа туку претставува и конкретен чекор кон потранспарентно, поодговорно и подоверливо функционирање на парламентот. Основната порака е дека интегритетот не се гради само со законски норми туку преку секојдневните одлуки и постапки на избраните претставници на граѓаните.
Коинциденција и симболика
Фактот што во ист ден и новинарите и пратениците добија нови професионално-етички кодекси има и силна симболична тежина. Од една страна е законодавната, односно првата власт, која ги носи законите и ги претставува граѓаните, а од друга е новинарството – традиционално препознаено како „четврта власт“, чија улога е да ја информира јавноста, да ја контролира моќта и да го штити јавниот интерес.
Иако нивните улоги се различни, заедничката обврска е иста – одговорност пред граѓаните. Затоа, вистинската вредност на двата кодекса нема да се мери според нивната содржина, туку според нивната доследна примена. Само кога етичките принципи ќе станат секојдневна практика, а не формална обврска, тие можат да придонесат за поголема доверба во институциите, поквалитетен јавен дијалог и за посилна демократска култура.
(овој текст е направен со помош од ВИ)
Зошто новинарите се наречени „четврта власт“?!
Новинарите, односно медиумите, често се нарекуваат „четврта власт“. Овој израз не значи дека тие се формална гранка на власта. Во демократските системи, трите формални столба на власт се:
1. законодавна;
2. извршна; и
3. судска.
Медиумите се нарекуваат „четврта власт“ затоа што имаат исклучително значајна општествена улога:
- ги информираат граѓаните;
- ја следат и ја анализираат работата на институциите;
- откриваат злоупотреби, корупција и неправилности преку истражувачко новинарство;
- придонесуваат за јавна дебата и отчетност на носителите на јавни функции.
Терминот „четврта власт“ е метафора што ја нагласува моќта на медиумите и новинарите да влијаат врз јавното мислење и да ги држат властите одговорни, а не да имаат уставен статус на „власт“.
Изразот „четврта власт“ е скован за да ја нагласи контролната улога на медиумите врз законодавната, извршната и судската власт, односно ја нагласува улогата на медиумите како контролор на власта и чувар на јавниот интерес.
