Повод: Во Тетово се отвори базен што има термин само за жени
- Одлуката во одредени термини градскиот базен во Тетово да биде резервиран исклучиво за жени и девојки повторно отвори чувствителна дебата во македонската јавност. Дали ваквите мерки претставуваат унапредување на женските права или, напротив, воведување нови форми на поделба на граѓаните врз основа на полот?
По веста дека градскиот базен во Тетово е пуштен во употреба за сите граѓани, добивме повици од повеќе наши читатели, како и од граѓански здруженија (спортски, но и оние што се активни за женските права) во кои со исклучително афирмативни зборови го опишуваа чувството за тоа да се има градски базен. Граѓаните велат дека вакви простори треба да има и во други градови, но и во селата, нагласувајќи дека овој спортски објект е со повеќеслојна корист, од учење на децата да пливаат, преку забава и релаксација, па сѐ до разни придобивки. Меѓутоа една работа го привлече вниманието на јавноста, за која граѓаните се обидоа да дадат свои толкувања, но и да отворат прашање од јавен интерес за кое сметаат дека би било добро да се чуе мислење и од експертската фела. Имено, раководителот на Одделението за спорт во Општина Тетово, Мухамед Авзиу, истакнувајќи дека интересот за користење на градскиот базен е голем, ја потенцира и информацијата дека „во среда и сабота до 12 часот базенот е резервиран само за жени и девојки“!
Што всушност отвора дилеми?
На прв поглед, настанот може да се третира како едноставен. Според дел од граѓаните, некои од жените, поради културни, верски или лични причини, не се чувствуваат удобно да користат јавни базени во присуство на мажи. Обезбедувањето посебни термини, според нив, овозможува поголема вклученост на жените во спортот и рекреацијата. Наместо исклучување, велат тие, станува збор за создавање услови повеќе жени да добијат пристап до јавните услуги. Рака на срце, во најголем дел од демократските европски држави принципот е јавните простори да бидат еднакво достапни за сите граѓани. Но има примери на исклучоци. На пример, во одредени земји како Германија, Австрија, Велика Британија, Шведска или Холандија, повремено постојат женски термини во базени, спортски сали или фитнес-центри. Таквите практики најчесто се воведуваат на локално ниво и се оправдуваат како мерки за поголема социјална инклузија на одредени групи жени, особено мигрантки или припаднички на конзервативни заедници. Меѓутоа, овие решенија никогаш не поминале без критики. Голем број организации за човекови права и дел од феминистичките движења предупредуваат дека секое раздвојување на граѓаните според полот, па дури и кога е добронамерно, носи ризик од нормализирање на сегрегацијата. Прашањето што тие го поставуваат е едноставно: ако еднаквоста значи заедничко користење на јавните добра, дали раздвојувањето е чекор напред или назад?
Особено е чувствителна врската на оваа појава со религијата, но и со женските права
Според наши соговорници, „во дел од европските градови, иницијативите за женски термини во базени произлегле токму од потребите на муслиманските заедници“.
– За вернички што строго ги почитуваат религиозните правила за облекување и приватност, ваквите термини се гледаат како предуслов за учество во јавниот живот. Поддржувачите сметаат дека демократијата мора да биде доволно широка за да ги уважи и овие потреби. Од друга страна, пак, критичарите предупредуваат дека државата не смее да ги приспособува јавните политики кон верски норми на начин што ќе доведе до различен третман на граѓаните – велат соговорниците додавајќи дека „Македонија е секуларна држава во која институциите не треба да фаворизираат ниту една религиозна традиција, без оглед дали станува збор за исламот, христијанството или за која било друга вера“.
Дополнителна дилема е дали ваквите термини навистина ги зајакнуваат жените. Дел од активистките за женски права сметаат дека вистинската еманципација не подразбира создавање „посебни часови“ за жени, туку создавање услови тие да се чувствуваат безбедно и рамноправно во заедничкиот јавен простор. Според ова гледиште, решението не е раздвојување, туку надминување на причините поради кои некои жени чувствуваат дека се ограничени.
Од друга страна, постојат и женски организации што сметаат дека практичните резултати се поважни од идеолошките расправи. Ако посебниот термин овозможува повеќе жени да спортуваат, да научат да пливаат и да се грижат за своето здравје, тогаш мерката има конкретна општествена корист.
Во европската практика нема единствен одговор
Во Европа има примери каде што некои единици од локалната самоуправа ги воведуваат ваквите посебни термини, други ги укинуваат поради обвинувања за дискриминација, а трети бараат компромисни модели. Токму затоа прашањето не е едноставно и не може да се сведе на поделба меѓу „прогресивни“ и „конзервативни“.
– Случајот со базенот во Тетово отвора многу поширока дебата од обичното користење спортски објект. Тој ја допира суштината на современите демократии. Имено, како да се усогласат индивидуалните слободи, културните разлики, верските убедувања и принципот на еднаквост пред законот? Дали резервирањето јавен простор само за жени е форма на позитивна дискриминација што води кон поголема инклузија? Дали претставува оправдано приспособување кон различностите во едно мултикултурно општество? Или, пак, отвора врата кон нови облици на сегрегација што долгорочно можат да го поткопаат концептот на еднакви граѓански права? Одговорите не се еднозначни. Но токму затоа ова прашање заслужува сериозна јавна расправа, а не политички навивања и идеолошки етикети. Зашто секоја одлука што ги дели граѓаните според полот, дури и кога е донесена со најдобри намери, мора да биде предмет на внимателна демократска анализа. Во едно модерно и секуларно општество, ваквите политики не треба да се прифаќаат ниту автоматски како напредок, ниту автоматски да се отфрлаат како закана. Тие треба да бидат оценувани според тоа дали навистина ја прошируваат слободата на поединецот, дали создаваат нови нееднаквости и дали го зајакнуваат или го ослабуваат чувството дека јавниот простор им припаѓа еднакво на сите граѓани – велат нашите соговорници во врска со ова интересно прашање, кое поттикна лавина јавувања и мислења во нашата редакција. Н.М.
