- Крсте Мисирков, авторот на „За македонцките работи“, во 1903 година запишал: „Ние сме Македонци и сакаме да останеме Македонци“. Оваа реченица, напишана во време кога Македонија била поделена меѓу големи сили и секој се обидувал да ја присвои, е сведоштво за свеста и отпорот на македонскиот интелектуалец. Денес, повеќе од еден век подоцна, повторно се води битка околу тоа кој има право да ја дефинира македонската нација. Ако тогаш Мисирков бил свесен дека идентитетот мора да се брани со збор и перо, денес ние мора да бидеме свесни дека договори и дипломатски инженеринг можат да ја избришат суштината на неговата мисла
Кога во 2018 година беше потпишан Преспанскиот договор, македонската јавност беше уверувана дека станува збор за „нужно зло“, за болен, но неизбежен компромис без кој државата не би можела да го продолжи патот кон членството во НАТО и кон европските интеграции. Во политичкиот и медиумскиот дискурс договорот беше претставуван како историски исчекор, како конечен клуч за отворање на вратите кон меѓународната афирмација и стабилност. Но неговата суштина не се исцрпува само со промената на уставното име на државата. Во својата длабочина, Преспанскиот договор претставува процес на редефинирање на самите темели на македонскиот национален идентитет, отворајќи прашања што ја надминуваат политиката и навлегуваат во сферата на историската меморија, културното наследство и колективната самосвест. Македонската страна влезе во овој процес без јасно дефинирана долгорочна стратегија за заштита на националните интереси, изложена на силни меѓународни притисоци и на влијанија што со години се градеа преку политички, економски и медиумски канали. Наместо цврсто да се брани историскиот и културниот континуитет на македонскиот народ, беше прифатен компромис што многумина го доживуваат како почетна точка за понатамошни интервенции врз македонската историја, образовниот систем, културното наследство и симболите на македонскиот национален идентитет. Така, договорот не остана само дипломатски акт за решавање на спорот со Грција туку прерасна во документ чии последици се чувствуваат во повеќе општествени сфери. За голем дел од македонската јавност, тој не претставува затворање на едно прашање, туку отворање нови дилеми за иднината на македонската нација, нејзиното право на историска интерпретација и за зачувувањето на сопствениот културен и национален интегритет.
Со Преспанскиот договор, античкото наследство на Македонија беше ставено во рамка што експлицитно го поврзува со грчката историска нарација. Но процесот не завршува таму. Во последните години сѐ поочигледни се обидите историската реконструкција да се прошири и врз средновековниот период, особено преку новите форми на соработка меѓу Атина и Софија, како и преку дебатите и иницијативите поврзани со останките што му се припишуваат на цар Самуил. Притоа, суштинското прашање не е дали навистина станува збор за моштите на цар Самуил или не. Историската наука има право и обврска да ги испитува фактите, да анализира и да поставува прашања. Многу поважни се самиот чин и симболиката што стои зад него. Кога едно историско наследство се преместува, се присвојува или се претставува како доказ за туѓ национален наратив, тогаш вниманието не треба да биде насочено само кон автентичноста на предметот туку и кон политичката порака што се испраќа. Во вакви случаи, симболите често имаат поголема тежина од самите артефакти. Оттука, многумина сметаат дека се прави обид средновековната македонска историја постепено да се вгради во бугарскиот историски наратив, додека античкиот период веќе беше отстапен во корист на грчката интерпретација. Резултатот, според ова гледиште, е создавање слика за Македонците како народ без длабоки историски корени, на кои им се негира сопствениот историски континуитет и им се припишува потекло исклучиво во современата политичка епоха.
Со други зборови, ако антиката беше отстапена како дел од компромисот со Грција, денес се води борба околу средниот век и правото на историско наследство. Токму затоа прашањето не е само чии се моштите или каде се наоѓаат, туку кој има право да ја раскажува историјата, да ги толкува нејзините симболи и да го дефинира местото на македонскиот народ во сопственото историско паметење. Во очите на критичарите на овие процеси, антиката и средниот век не се само научни категории туку столбови на националната меморија, а нивното препишување значи и преобликување на колективната свест за минатото.
Во истиот контекст треба да се набљудува и инсистирањето за внесување на Бугарите во македонскиот устав. За оние што критички гледаат на актуелните процеси, ова прашање не се сведува само на темата за човекови или за малцински права, ниту пак е изолирано од пошироката политичка и историска рамка. Напротив, се доживува како дел од поширок и долгорочен процес на редефинирање на македонската нација, нејзиниот историски континуитет и нејзиното место во балканската историска мапа. Во таква перспектива, уставните измени не се гледаат како еднократна обврска на патот кон европските интеграции, туку како уште една алка во синџирот на отстапки што постепено ја менуваат официјалната интерпретација на македонската историја и идентитет. Кога ова прашање се поврзува со Преспанскиот договор, со работата на заедничките историски комисии и со сѐ поинтензивните расправи околу средновековното наследство, тогаш станува јасно дека не станува збор само за правни формулации туку за судир на историски наративи и визии за иднината на македонската нација.
Затоа, без оглед дали станува збор за ВМРО-ДПМНЕ, СДСМ, ЗНАМ, Левица или за која било друга политичка партија, потребно е да постои свест дека ова прашање ги надминува дневнополитичките пресметки и изборните циклуси. Станува збор за теми што директно ги засегаат државните и националните интереси, културното наследство и правото на сопствена историска самоперцепција. Критичарите на овие процеси предупредуваат дека со секој нов компромис, со секоја нова интерпретација и со секое ново пренесување делови од македонската историска традиција кон соседните национални наративи, Македонија ризикува постепено да остане без клучните столбови врз кои се темели нејзината историска самобитност. Во таква атмосфера, прашањето повеќе не е само што ќе биде запишано во одреден договор или во одреден член од Уставот туку каква ќе биде приказната што идните генерации ќе ја учат за сопственото минато. Според ова гледиште, процесот што започна со спорот за името одамна ги надминал рамките на дипломатијата и се претворил во борба за историското наследство, за колективната меморија и за правото на македонскиот народ сам да ги дефинира своите корени, својот културен континуитет и својата национална иднина.
Во меѓувреме, дел од политичката и медиумската сцена во Македонија упорно ја наметнува темата за таканаречениот српски свет, претставувајќи ја како една од клучните закани за државата и нејзиниот европски развој. Меѓутоа, ваквата реторика често служи за релативизирање на процесите што паралелно се одвиваат во однос на македонскиот идентитет и историско наследство. Од оваа перспектива, проблемот не е во тоа дали Србија има свои регионални културни, политички или медиумски влијанија, бидејќи такви влијанија постојат насекаде на Балканот. Суштинското прашање е зошто јавната дебата постојано се насочува кон една тема, додека истовремено во втор план остануваат процесите поврзани со редефинирањето на македонската историја, идентитет и национална посебност во рамките на односите со Грција и Бугарија. Постојаното отворање на дебатата за српскиот свет создава паралелен политички и медиумски фронт, кој ја одвлекува јавната енергија од прашањата што директно ги засегаат темелите на македонската национална самосвест. Наместо вниманието да биде насочено кон последиците од договорите, историските комисии, спорните интерпретации на минатото и барањата што произлегуваат од соседните држави, јавноста се вовлекува во расправи што често произведуваат повеќе идеолошка отколку суштинска политичка содржина. Во таков контекст, реториката за српскиот свет мора да се перципира како своевидна димна завеса зад која остануваат скриени многу поважни процеси. Додека јавноста е преокупирана со геополитички конструкции и регионални влијанија, продолжуваат дебатите околу историското наследство, националниот идентитет, уставните измени и местото на македонската нација во сопствената историја.
Оттука вистинското прашање не е кој создава поголемо идеолошко влијание во Македонија, туку кој и на каков начин учествува во обликувањето на официјалниот наратив за македонското минато. Токму таму се води најважната битка, бидејќи народ што ќе ја изгуби контролата врз својата историска приказна ризикува постепено да ја изгуби и можноста самостојно да ја дефинира својата национална иднина.
Замислете го парадоксот: во 21 век, во ера кога Европската Унија се претставува како простор на еднаквост, почитување на различностите и заштита на културните идентитети, две нејзини земји членки активно влијаат врз процесите поврзани со идентитетот, историјата и националната самосвест на еден мал европски народ. За многу Македонци, токму во тоа се состои суштината на спорот. Не станува збор само за дипломатски несогласувања или билатерални прашања, туку за обид да се преобликува начинот на кој македонскиот народ го разбира и го толкува сопственото минато. Од таа перспектива, Преспанскиот договор не се доживува како конечен компромис со кој е затворено едно историско прашање, туку како почетна точка на поширок процес чии последици постепено се рефлектираат врз различни сегменти од македонскиот национален идентитет. Промената на името беше само првиот и највидлив чекор. Потоа следуваа расправите за историските личности, за средновековното наследство, за учебниците, за културните симболи и за правото на сопствено историско толкување. Токму затоа кај значаен дел од јавноста постои чувство дека во прашање не е само одредена политичка одлука туку самата суштина на македонската национална посебност.
Во такви околности не треба да изненадува фактот што дел од македонските граѓани почнуваат со поголема симпатија да гледаат кон алтернативни глобални центри на моќ како Кина или Русија. Тоа не мора нужно да произлегува од длабока идеолошка или геополитичка приврзаност кон тие држави, туку од чувството на разочараност кон европските институции и од перцепцијата дека Македонија не е третирана според истите принципи што ЕУ ги промовира во другите случаи. Оттука, ако во Брисел постои загриженост дека долгогодишните блокади, условувања и постојаното отворање нови барања можат да ја оттурнат Македонија од европскиот пат и да ја направат поподложна на влијанија од Пекинг или Москва, тогаш таквата загриженост не би требало да се анализира изолирано од политиките што Унијата ги водеше кон земјата во изминатите години. Во голема мера, ваквото расположение е последица на чувството дека европската перспектива постојано се оддалечува, додека цената што Македонија треба да ја плати во однос на идентитетските и историските прашања станува сѐ поголема.
Затоа клучното прашање не е зошто кај дел од граѓаните расте скепсата кон Европската Унија, туку зошто по многубројните отстапки и компромиси сѐ уште нема јасна сигурност дека македонскиот идентитет, јазик и историско наследство ќе бидат третирани со истото достоинство и почит што ЕУ ги бара за сите други европски народи. Токму во тој јаз меѓу европските принципи и реалната политика се наоѓа коренот на денешното разочарување и недоверба кај значителен дел од македонското општество.
