АНАЛИЗА
Како Швајцарската Конфедерација може да остане неутрална само на хартија
- Неутралноста ретко умира така што парламентот едно утро ќе ја укине, ќе се спушти препознатливото знаме што ја симболизирало и државата официјално ќе објави дека од тој ден му се приклонила на некој воен табор. Неутралноста умира побавно и потивко. Секоја нова отстапка се прогласува за исклучок, секое приближување кон одредени (воени) центри на моќ станува „техничка соработка“, а секоја воведена и поддржана санкција спрема некого се претставува како морална обврска што, наводно, не ја допира суштината на швајцарската неутралност. А терминот „неутралност“ се разбира дека ќе остане во Уставот и во дипломатскиот речник, но содржината постепено се троши
Швајцарскиот референдум на 27 септември е многу позначаен од обична расправа за една уставна иницијатива. Зошто?
Швајцарците ќе гласаат за иницијативата „Заштита на швајцарската неутралност“, која бара во Уставот да се запише дека неутралноста е „вечна и оружена“, дека земјата не смее да се приклучи кон воен или одбранбен сојуз ниту да соработува со него, освен во случај на напад, и дека не смее да воведува санкции против завојувани држави, со исклучок на санкции на Обединетите нации и мерките против заобиколување на санкциите.
Земјата што сака да биде неутрална, но изгледа не по секоја цена
На прв поглед сето горенаведено изгледа како обид да се спаси неутралноста. Но политичкиот парадокс е токму спротивниот: според последното истражување на „Гфс Берн“за швајцарскиот јавен сервис, 54 проценти од гласачите што планираат да излезат на гласање би гласале против иницијативата, а 42 проценти за неа. Неколку дена претходно анкетата спроведена за „Тамедија“ и „20 минутен“ покажуваше уште поголема предност на противниците. Со други зборови, Швајцарците можеби ќе кажат „не“ на обидот неутралноста да стане построга, токму затоа што сметаат дека таа треба да остане доволно флексибилна за државата да може да соработува со Западот. И тука почнува вистинската приказна за неутралноста.
Неутралност без изолација
Берн инсистира дека Швајцарија и понатаму е и ќе остане неутрална. Федералниот совет дури нагласува дека референдумот воопшто не се однесува на прашањето дали Швајцарија ќе биде неутрална, туку на тоа како таа неутралност ќе се применува во иднина. Тоа е правно и политички одржлив аргумент. Но токму во таа разлика меѓу „неутралноста“ и „практикувањето на неутралноста“ се крие целата дилема.
Да потсетиме, Швајцарија од 1996 година е дел од Партнерството за мир на НАТО, а од 2025 до 2028 година има договорена програма за продлабочување на соработката со НАТО, вклучувајќи и подобрување на интероперабилноста на швајцарските вооружени сили. Берн притоа тврди дека програмата е правно необврзувачка и компатибилна со неутралноста.
Во 2024 година Швајцарија се приклучи и кон Европската иницијатива за воздушен штит, проект за европска противвоздушна и противракетна одбрана. И тогаш владата објаснуваше дека тоа не значи напуштање на неутралноста.
Според повеќе наши соговорници, секој чекор на Швајцарија, гледано изолирано, може да се објасни. Проблемот е што неутралноста не се менува само со еден чекор. Се менува со збирот на чекорите.
Санкциите се местото каде што зборовите стануваат политика
Најочигледниот пример е Русија. По руско-украинскиот воен судир, Швајцарија во голем дел ги одобри, ги прифати и ги презеде санкциите воведени од Брисел, од страна на Европската Унија. Во мај годинава повторно ги прошири санкциите против Русија и Белорусија во согласност со новите мерки на ЕУ.
А Берн има правно објаснување за тоа. Имено, швајцарската неутралност, според официјалното толкување, не забранува економски санкции, а Федералниот совет одлучува од случај до случај дали нивното преземање е во интерес на земјата. Но тука се појавува едно битно прашање. Имено, ако една неутрална држава систематски се усогласува со санкциската политика на едната страна во најголемиот европски конфликт по Втората светска војна, колку долго можеме да инсистираме дека станува збор само за „неутралност со флексибилно толкување“? Според наши соговорници, одговорот не е баш едноставен. И токму затоа иницијативата е оценета како толку важна. Таа не тврди дека Швајцарија треба да стане помалку безбедна или да престане да се брани. Таа сака да постави граница по која соработката повеќе не може да биде објаснета како безопасен технички аранжман.
Неутралноста не исчезнува – таа полека „издишува“
Тука доаѓаме до тезата што е поважна од самиот исход на референдумот.
– Ако иницијативата биде отфрлена, Швајцарија нема формално да престане да биде неутрална. Нема да стане членка на НАТО. Нема да ја избрише неутралноста од Уставот. Нема да испрати војници на фронт. Но ќе биде потврден моделот според кој неутралноста може да остане доволно широка за владата постојано да ја приспособува кон геополитичките околности. Токму така институциите го оправдуваат сегашниот курс. Неутралноста е трајна, но нејзината практична примена мора да има простор за маневар. Тоа е разумен аргумент од перспектива на државната политика. Но од перспектива на политичката филозофија на неутралноста, тоа отвора непријатно прашање. Имено, што останува од принципот ако речиси секое негово ограничување може да биде прогласено за „компатибилно“ со самиот принцип? Неутралноста тогаш престанува да биде линија. Станува скала. А на таа скала може да се оди чекор по чекор – велат нашите брифери, дипломати од кариера.
Швајцарскиот парадокс
Уште поголем е парадоксот со јавното мислење. Истражувањето „Секјурити 2025“ на Центарот за безбедносни студии при ETH Цирих покажа дека 76 проценти од швајцарските гласачи ја сметаат неутралноста за многу важен дел од националниот идентитет. Значи, неутралноста не е мртов концепт. Напротив. Таа е длабоко вградена во швајцарската политичка психологија. Но истите граѓани може да сакаат неутрална Швајцарија и истовремено да не сакаат неутралност што ја ограничува соработката со Европа. Тоа не е нужно лицемерство. Тоа е знак дека поимот „неутралност“ веќе има две значења.
– За едни неутралноста значи да не се биде на ничија страна. За други значи да не се биде во војна, но да се остане политички, економски и безбедносно поврзан со демократските држави на Европа. И двете дефиниции можат да живеат под исто знаме. Но не можат бесконечно да произведуваат иста политика – велат дипломатите.
Швајцарската неутралност никогаш не била апсолутна изолација
Историјата покажува дека швајцарската неутралност никогаш не била апсолутна изолација. Нашите соговорници прават еден интересен историски пресек на швајцарската неутралност.
– Во меѓувоениот период Швајцарија била членка на Лигата на народите, а дури била подготвена да учествува во економски санкции, иако избегнувала воени санкции. Во 1998 година, пак, учествувала и во санкции против Југославија усвоени од ЕУ без соодветна резолуција на Советот за безбедност на ОН. Затоа не е историски точно да се каже дека секоја соработка со Западот ја „убива“ швајцарската неутралност. Но е оправдано да се праша каде се границите. И дали границите сè уште постојат како принцип – или само како реторика. На 27 септември Швајцарците можеби нема да гласаат за укинување на неутралноста. Ќе гласаат за нешто посуптилно: дали таа треба да биде правило што ги ограничува политичарите или политика што политичарите можат да ја приспособуваат. Ако победи „не“, неутралноста нема да биде погребана. Но ќе добие уште една пукнатина. И можеби токму така најчесто исчезнуваат големите политички идеи: не со еден драматичен потег, туку со илјада мали исклучоци, од кои секој поединечно изгледа разумно. На крајот останува зборот. Останува знамето. Останува традицијата. Само што зад нив веќе нема иста политика. Тоа е вистинскиот ризик за швајцарската неутралност: не дека некој ќе ја укине, туку дека еден ден сите ќе можат да кажат дека сè уште постои – токму затоа што никој нема да може точно да објасни што уште значи – објаснуваат нашите брифери, искусни дипломати од кариера. Р.С.
