Доналд Трамп водеше кампања за втор претседателски мандат на САД со ветувањето дека ќе ги прекине војните, а не дека ќе ги започнува. И првата година по неговото враќање имаше индикации дека тој би можел да направи вистински прекин на статус квото што го наведе Вашингтон да ги „растегне капацитетите“. Тој ги притисна европските сојузници на САД да трошат повеќе за одбрана, промовираше мировни преговори меѓу Русија и Украина и се залагаше за претпазливо смирување на односите со Кина.
Осумнаесет месеци подоцна, САД, сепак, се заглавени во нова војна на Блискиот Исток. Иако американската армија уживаше тактички успеси, Вашингтон не постигна никаква значајна стратешка победа. Во одредени аспекти, Иран сега има поголема моќ отколку во февруари. Сепак, Трамп се воздржа од правење дипломатски компромиси. Исто како и неговиот политички противник, поранешниот американски претседател Барак Обама, Трамп им вети на Американците дека ќе ја извлече земјата од бесмислени „вечни војни“ на Блискиот Исток, а потоа се покажа како неспособен да го стори тоа. Но фактот дека САД повторно заглавија во конфликт на Блискиот Исток денес изгледа уште поизненадувачки, бидејќи во текот на изминатите две децении, американската јавност, како и многумина американски лидери, цврсто заклучија дека ваквите војни се грешки.
Во суштина, структурите и стимулациите постојано го влечат Вашингтон назад кон комплексни ситуации што можат да се избегнат. За почеток, воената акција е лесна за иницирање за американските претседатели. Од 1991 година, американските лидери стекнаа навика да употребуваат сила за да ги обезбедат дури и најмалите американски интереси. Краткорочните трошоци и ризици од употреба на сила против помала, далечна држава или недржавен актер честопати изгледаат мали – повеќето Американци можат да си го продолжат секојдневниот живот дури без и да сфатат дека нивната земја е во војна – а Конгресот во голема мера стана подготвен да го отстапи својот уставен надзор. Но излегувањето од вакви конфликти е многу потешко. Вашингтон е навикнат да поставува максималистички цели дури и за маргинални војни, а американските лидери се колебаат да ја запрат интервенцијата без да ги исполнат ветените цели. Особено ако тековните трошоци од конфликтот се релативно дифузни, има малку услови за претседателите да се соочат со обвинувања за слабост.
Сепак, трошоците за овие интервенции не се мали. Тие само се скриени. Повторените војни го зголемуваат растечкиот национален долг, ја преоптоваруваат американската војска и генерираат опортунитетни трошоци, наспроти потребните воени инвестиции и домашните приоритети. Желбата за отфрлање на навиката на САД да водат војни, сама по себе не беше доволна за промени. Ако креаторите на надворешната политика на САД сакаат да го прекинат циклусот, тие треба да смислат начини да ја направат употребата на сила потешка и помалку привлечна опција.
Перверзни мотиви
Стратегијата за национална безбедност на администрацијата на Трамп за 2025 година се распадна со преседаните. Повеќето стратегии за национална безбедност одговараат на таканаречените витални интереси на САД преку меѓуагенциски процес што гарантира дека ниедно прашање нема да остане неспоменато. Минатогодишниот документ, пак, призна дека САД имаат збир на дискретни ограничени интереси што креаторите на политики „мора да ги евалуираат, да ги сортираат и да им дадат приоритет“. Во него се тврди дека „не секоја земја, регион, прашање или кауза – колку и да се вредни – може да биде фокус на американската стратегија“. И продолжува да ја нагласува важноста на западната хемисфера и Индопацификот, заклучувајќи дека „деновите во кои Блискиот Исток доминираше во американската надворешна политика и во долгорочното планирање и во секојдневното извршување, за среќа, се завршени“.
Во поголемиот дел од првата година од неговиот втор мандат, Трамп лабаво се придржуваше до овој наведен пристап. Белата куќа употреби воена сила во странство, вклучувајќи се во кампањи за напад врз ирански нуклеарни постројки и бродови во Карибите, кои наводно беа вклучени во трговија со дрога. Но, Трамп, исто така, агресивно ги притискаше сојузниците во Европа и Азија да го споделат товарот на одбраната на своите региони и се потруди да ги олесни мировните преговори и во Газа и во Украина. Нападот на САД и Израел врз Иран во јуни 2025 година, таканаречената 12-дневна војна, барем беше краток, а неговата цел специфична. Слично на тоа, заробувањето на венецуелскиот претседател Николас Мадуро во јануари од страна на американските специјални сили не беше обид за целосна промена на режимот. Наместо тоа, Белата куќа склучи договор со потпретседателката на Мадуро, Делси Родригез, за да ја преземе власта.
Но успесите во Венецуела и за време на 12-дневната војна го зајакнаа неоконзервативното крило на Републиканската партија и го олеснија аргументирањето за последователни интервенции. Само еден месец по операцијата во Венецуела, американските сили ја започнаа операцијата „Епски бес“, насочена кон иранската воена инфраструктура, убивајќи високи лидери на режимот; раната реторика на администрацијата отворено ветуваше промена на режимот во Техеран. Шест месеци подоцна, штетата врз воените капацитети на Иран е значајна. Но САД потрошија голем дел од своите резерви на прецизна муниција и претрпеа значителна штета на своите регионални бази. Исламската Република Иран останува на власт и ја прошири својата способност да го запре бродскиот сообраќај низ Ормускиот Теснец.
Делумно, напуштањето на принципите во неговата сопствена национална безбедносна стратегија од страна на администрацијата на Трамп одразува поделба во републиканските политички кругови. Помладите конзервативци со определбата „Америка на прво место“ се скептични кон војните за промена на режими и кон должноста на Вашингтон да му помогне на Израел во однос на другите сојузници. Но традиционалистите, кои сè уште се придржуваат кон визијата од ерата на Џорџ В. Буш за САД како „снабдувач на демократизација“ низ целиот свет, продолжуваат да имаат влијание. Војната во Иран е широко прикажана како доказ дека јастребите (како што се државниот секретар Марко Рубио и сега починатиот сенатор Линдзи Греам) ја добија внатрешната битка во администрацијата против ограничувачите како што е потпретседателот Џеј Ди Венс.
Но за војната во Иран не може целосно да се обвини индивидуалното влијание на одредени личности. Пошироките структурни услови постојано ги влечат САД назад во маргинални конфликти. Прво е чистата леснотија со која американските претседатели можат да се насочат кон употреба на сила. Уставот на САД му дава овластување да објави војна само на Конгресот. Но законодавците не го сториле тоа од Втората светска војна, делумно затоа што последователните војни биле помали, а делумно за да се избегне политичкиот ризик од регистрирање гласови за непопуларни конфликти. Конгресот не издал „овластување за употреба на воена сила“ од 2002 година. САД одржуваат голема армија во активна служба, со мрежа од бази низ целиот свет и средства што можат да ги распоредат низ планетата во релативно краток период. И како нивен врховен командант, претседателот одлучува кога и како да ја распореди. Без вистински проверки на способноста на претседателот да прави како што смета за соодветно, премногу е лесно да се започне војна.
Американските медиуми и широките мрежи на сојузници на САД го прават тоа да биде уште полесно. Телевизиските коментатори се наклонети кон јастребите, како и многу од главните весници во САД. Медиуми како што се „Фокс њуз“, „Си-ен-ен“ и „Волстрит џурнал“ честопати се ентузијастички за почетокот на нов конфликт и придружните драматични визуелни ефекти, но го критикуваат секое повлекување на САД. Регионалните сојузници, во меѓувреме, честопати имаат поттик да го охрабрат вклучувањето на САД во нивните конфликти и политичките врски го влечат Вашингтон. Фактот дека САД често имаат бази во овие земји или во нивна близина, ја влошува динамиката. На пример, во март, Рубио тврдеше дека бидејќи претстојниот израелски напад би ги изложил американските војници што веќе се стационирани на Блискиот Исток на одмазда, Вашингтон морал да ѝ се придружи на земјата во нејзините напади.
КОГА ВОЈНАТА Е ИГРА
Постојаните митови за минатите конфликти го зголемуваат проблемот, особено идејата дека американската војска забележила неуспех, не затоа што не требало да започне војна или затоа што нејзините цели биле недостижни, туку затоа што не следела правилна тактика или не посветила доволно ресурси. На пример, во средината на 2010-тите, републиканците го поврзаа повлекувањето на трупите од Ирак од страна на претседателот Барак Обама со последователниот подем на Исламската држава (исто така позната како ИСИС), а не со самата инвазија на Ирак во 2003 година. Во првите денови од неодамнешниот конфликт со Иран, Венс им рече на новинарите дека останува скептичен кон странските воени заплеткувања, но му верува на Трамп дека ќе „ја заврши работата“ затоа што е „попаметен“ од претходните претседатели.
Истите напредни сојузи што ги поттикнуваат американските претседатели да започнат војни го отежнуваат излегувањето од нив. Триумфот на Соединетите Американски Држави во Студената војна, исто така, помогна во обликувањето стратешка култура во Вашингтон, која претпоставува дека поставувањето експанзивни цели како што се градењето нација и промената на режимот е можно и пожелно. Сепак, дури и огромните воени победи не се лесни за претворање во трајни општествени и политички трансформации. Американските лидери премногу често одбиваат да прифатат делумен успех.
Дебатите за испраќање помош на Украина во 2022 година се одличен пример. Многу членови на естаблишментот за надворешна политика на Вашингтон тврдат дека иако американската воена и економска помош ѝ помогнаа на Украина да го одбие почетниот напад на Русија и да создаде ќор-сокак, никогаш не може да има договорено решение. (Всушност, иако Русија може да биде неволен соговорник во најдобар случај, мировниот процес беше хендикепиран од лошото управување и недостигот од експертиза од американската страна.)
Подготовката за операцијата „Епски бес“ страдаше од слично црно-бело размислување. Всушност, администрацијата беше во можност да ги искористи економскиот притисок и заканата од воена сила во сериозни преговори со Иран за ограничување на неговите нуклеарни амбиции. Кратко пред почетокот на војната, Иран понуди да го запре домашното збогатување, да го отстрани постојниот збогатен ураниум и да дозволи враќање на инспекторите на Меѓународната агенција за атомска енергија. Но американската администрација беше незадоволна од таков компромис, избирајќи да се обложува на апсолутна победа.
Можеби најважниот структурен фактор што ги охрабрува претседателите постојано да се вклучуваат во непотребни војни е тоа што граѓаните на САД остануваат невообичаено изолирани од последиците од овие интервенции. Досега, последиците од војната во Иран првенствено паднаа врз земјите од Персискиот Залив. Воспоставувањето целосно волонтерски сили во Соединетите Американски Држави значи дека директната цена на војната ја чувствува многу помал и самостоен сегмент од населението на САД – оние што избираат да се пријават се во поголема мера роднини на воени ветерани, а не широк пресек на американската публика. Технолошкиот напредок значи дека се потребни помалку војници за водење војни на долги растојанија. Жртвите во Ирак и Авганистан – приближно 7.000 смртни случаи на американски војници – се ниски во споредба со војните како што се оние во Кореја или Виетнам. Припадниците на американските војници и нивните семејства несомнено чувствуваат страв и вознемиреност, но за повеќето Американци, единствената видлива цена на сега продолжениот конфликт во Иран е притаената инфлација предизвикана од нарушувања на енергетските пазари.
Оваа цена е реална: се очекува растот на БДП на Соединетите Американски Држави во 2026 година да биде помал од процените за 2025 година, а војната им отежна на многумина Американци да си ги дозволат секојдневни потреби. Зголемувањето на трошоците за живот е главната причина зошто Трамп се обидува да преговара за решение. Сепак, останува впечатливо што Соединетите Американски Држави започнаа војна против земја од 93 милиони жители, го убија нејзиното раководство, ја бомбардираа воената и цивилната инфраструктура и придонесоа за задушување на клучниот светски воден пат за енергетски транспорт, а најостриот удар врз просечниот Американец беше зголемување на инфлацијата од два процентни поени, на 4,8 проценти во мај. (Оттогаш падна на 3,5 проценти.) Самата изолација на Американците од војните што ги води Вашингтон и дифузната природа на трошоците од тие војни служи за смирување на политичката опозиција. Според анкетата на „Вашингтон пост“-ИПСОС од јули, војната во Иран сега е исто толку непопуларна меѓу Американците како што беше Виетнамската војна во својата шеста година, но Американците веројатно нема да протестираат по улиците во скоро време.
ВРВОТ НА САНТАТА МРАЗ
Фактот дека трошоците за војните во САД остануваат скриени може да наведе некои да заклучат дека дури и војна толку лошо замислена како операцијата „Епски бес“ не е значајна. На крајот на краиштата, економската и човечката цена, за обичните Американци, од претходните 20 години војна на Блискиот Исток, исто така, беше релативно умерена. Бројот на убиени и ранети Американци во Авганистан и Ирак беше далеку помал отколку во претходната војна на САД во Виетнам, каде што загинаа над седум пати повеќе луѓе отколку во двата споменати конфликта заедно. Економските трошоци беа расфрлани и пренесени на идните генерации како дополнувања на националниот долг.
Но овој заклучок е грешка. Војните на Соединетите Американски Држави на Блискиот Исток – и минатите и сегашните – носат долгорочни стратешки трошоци, кои веќе ја оштетија позицијата на земјата во светот и нејзината способност да се натпреварува против другите големи сили. Историјата е јасна: големите сили што се преоптоваруваат во помали конфликти честопати завршуваат неспособни да се справат со основните стратешки интереси. Највидливо, на Соединетите Американски Држави им недостига муниција. И покрај дискусиите за зголемување на производството, Пентагон не може лесно да ги замени овие системи наскоро, поставувајќи компромис: секој пресретнувач што се користи за одбрана на американска база или сојузник од ирански ракети, не може да се користи на друго место. Ефикасното одвраќање бара и кредибилитет и воена способност. Ако американските трупи во Источна Азија, Балтикот или на друго место немаат доволно муниција, тие не можат да одвратат никого.
Пошироките трошоци за алтернатива на блискоисточните активности на Соединетите Американски Држави се подмолни. Војниците распоредени за блискоисточни кампањи не можат да се испраќаат во други региони, парите потрошени за овие војни не можат да се инвестираат во нови капацитети или најсовремена технологија, а трошоците за обнова на базите во Заливот ја ограничуваат способноста на Соединетите Американски Држави да ја зајакнат својата инфраструктура за бази во Индопацификот. Војните за промена на режим дури бараат и различна структура на силите – на пример, многу повеќе копнени сили отколку поморски сили. Ако примарната цел на Вашингтон е заштита на хемисферата, на пример, постојаното барање за војни за промена на режимот ги поткопува тие цели со тоа што го спречува Пентагон да ги реструктурира своите сили или да планира други непредвидени ситуации.
Овие трошоци за алтернатива не можат да се решат едноставно со зголемување на буџетот за одбрана. Дури и ако предложениот буџет за одбрана од 1,5 билион долари (еден билион изнесува илјада милијарди – н.з.) на администрацијата на Трамп може да се направи политички прифатлив, тоа ниво на воени трошоци – речиси пет проценти од БДП на САД, повисоко отколку што беше во последниве децении – ќе ги одвлече инвестициите од другите приоритети и ќе дејствува како долгорочен товар за иновациите и економскиот раст на САД. Воениот кејнзијанизам звучи добро во теорија, но ретко е ефикасен начин за зајакнување на економијата. Тој создава помалку работни места по потрошен долар од другите форми на владини трошоци и не поттикнува широка иновација толку ефикасно како другите видови економска активност.
Идејата дека САД некогаш спроведувале вистински либерален поредок базиран на правила низ целиот свет отсекогаш била претерана. Но вистина е дека американската војска е глобален гарант за превозот и слободниот проток на енергија со децении. Фактот дека САД во својот неодамнешен конфликт со Иран директно ги дестабилизираа меѓународните енергетски пазари го поткопува тврдењето на земјата дека е фер арбитер на глобалните заеднички добра. Анкетите сега сугерираат дека само околу една третина од луѓето низ светот ги сметаат Соединетите Американски Држави за значителен придонесувач кон глобалниот мир и стабилност. Во меѓувреме, администрацијата потроши дипломатски капитал во овој конфликт, намалувајќи ги своето влијание и капацитет да ги обликува исходите на друго место, како што е Украина, каде што мировните напори на американската администрација во голема мера се напуштени од почетокот на војната во Иран.
Сите овие трошоци се дифузни и одложени. Но, за 20 години, како резултат на нивниот избор да водат овие војни, Соединетите Американски Држави можеби ќе имаат помалку ефикасна воена сила, помало глобално влијание, па дури и послаба економија. Всушност, војната во Иран покажа дека првичниот аргумент на администрацијата на Трамп бил точен: во конкурентен свет, Соединетите Американски Држави треба да дадат приоритет на распределбата на своите оскудни ресурси за да се справат со најитните стратешки предизвици. Тоа што Трамп, како и неговите претходници, се покажа како неспособен да се спротивстави на употребата на сила само ги зајакнува аргументите за реформи.
Прифаќање на тешката ситуација
Милитаризмот на Соединетите Американски Држави сега ги ограничува нивните идни избори. Ќе биде потребна радикална промена за да се разбие структурата на стимулации што премногу лесно ги води Соединетите Американски Држави во далечни воени конфликти, а не само избор на лидери што ветуваат дека засекогаш ќе ги прекинат војните. Затворањето на некои напредни бази, на пример, би ја намалило способноста на Соединетите Американски Држави да спроведуваат интервенции. Конгресот, исто така, треба да воспостави поголем авторитет врз војните на Соединетите Американски Држави, прво со поголема моќ врз воените трошоци. Пентагон веќе се бори да ја покрие војната во Иран од своите постојни сметки; Конгресот би можел да одбие да додаде финансирање за непредвидени ситуации за овој или идните конфликти. Конгресните комисии ги испитуваа назначените од Трамп за војната во Иран, но постигнаа малку освен реплики.
Конгресот би можел да го прошири овој надзор со тоа што ќе ја ограничи администрацијата одбивајќи да одобри дискреционо трошење за војната. Негативниот публицитет понекогаш може да биде корисен, а законодавците лесно би можеле да направат повеќе за да ги објават лошите услови на кои војната во Иран ги подложи американските војници. Во иднина, законодавците би можеле да одбијат да ги потврдат на позиции во извршната власт назначените лица што биле вклучени во одлуката за започнување маргинални војни. И покрај толку многу минати неуспеси, дебатите за надворешна политика на Вашингтон честопати сè уште се доминирани од постари службеници што направиле катастрофални избори.
Би било тешко, но идните креатори на политики би можеле да се обидат да го прекинат пријатниот однос меѓу Пентагон и американските изведувачи. Екосистемот за воени набавки е пренадуен и му недостига одговорност. Сепак, исплатата на милијарди долари од страна на воената индустрија за лобирање во Конгресот и влијание врз политичките дебати помага во поттикнувањето на безумниот милитаризам на САД. Забраната за законодавците да тргуваат со акции во компании во воената индустрија би помогнала, како и антикорупциското законодавство, кое ја затвора или ја ограничува ротирачката врата меѓу високите воени позиции и синекурите во одбранбените договори. Исто како што американските претставници го охрабруваа консолидирањето на одбранбените договори по завршувањето на Студената војна, сега би можеле да ја поттикнат диверзификацијата на индустријата подалеку од влијателните корпоративни гиганти.
Американската јавност одамна се сврте против воениот авантуризам и војните за промена на режимите, особено на Блискиот Исток. Сепак, цели 20 години откако Обама беше избран со ветување да се ослободи од наследството на Буш, креаторите на политиките продолжуваат да бидат вовлечени во регионот од структура за стимулации што ја прави употребата на сила привлечна и ги минимизира нејзините краткорочни трошоци. Колку и да се безопасни овие вечни војни за просечните Американци, тие ги трошат воените ресурси на земјата и со тоа ја еродираат моќта на Вашингтон. На крајот, Соединетите Американски Држави ќе се најдат ограничени – повеќе нема да бидат во можност да се борат со сè, насекаде, одеднаш. Прашањето е дали сакаат проактивно да одлучуваат каде ќе ги користат своите ресурси или дали сакаат рацете да им бидат врзани со низа вечни конфликти.
