ОД КРУШЕВСКАТА РЕПУБЛИКА ДО АСНОМ, ОСВРТ НА ЕДЕН ФРАГМЕНТ ОД ХЕРОЈСКАТА НАЦИОНАЛНА ИСТОРИЈА
- Како идејата за слобода од Илинден во 1903 година се претвори во темел на македонската државност во 1944 година? Потсетувам накусо на хронологијата на настани од 41 година наша национална историја, на ден Илинден
- 1903 – Илинденско востание и создавање на Крушевската Република
- 1903 – Крушевски манифест
- 1908 – Младотурска револуција и промени во Османлиската Империја
- 1912–1913 – Балкански војни и поделба на Македонија
- 1914–1918 – Прва светска војна
- 1941–1944 – Втора светска војна и Народноослободителното движење
- 2 август 1944 – Прво заседание на АСНОМ
Историјата на народите не се создава само во миговите на победа. Понекогаш најсилните историски процеси започнуваат во моменти кога изгледа дека идејата е поразена. Таков е патот од Крушевската Република во 1903 година до АСНОМ во 1944 година. Меѓу овие два датума има 41 година исполнети со востанија, војни, политички пресврти, страдања, надежи и генерации што ја продолжувале идејата за слобода и државност. Првиот Илинден ја донесе визијата. Вториот Илинден ја доби државната форма.
КРУШЕВО 1903 – ИДЕЈАТА ЗА СЛОБОДА
На 2 август 1903 година, со почетокот на Илинденското востание, Македонија влезе во нова историска етапа. Востанието било организирано од Македонската револуционерна организација, која повеќе години работела на создавање мрежа на комитети и подготовка за оружена борба против османлискиот систем. Целта била политичка автономија и подобрување на положбата на населението во Македонија. Највпечатливиот момент од востанието било создавањето на Крушевската Република – краткотрајна востаничка власт што постоела околу десет дена, но оставила длабока трага во историската меморија. Во Крушево биле создадени органи на управување, била формирана привремена власт, а бил објавен и познатиот Крушевски манифест.
КРУШЕВСКИОТ МАНИФЕСТ – ПОВИК ЗА СЛОБОДА И ЧОВЕЧНОСТ
Една од најзначајните пораки на Илинденското востание се содржела во обраќањето до населението: „Нашата борба не е против мирното население, без разлика на вера и народност“. Оваа порака ја покажува политичката визија на востаничкото движење – борбата не била замислена како конфликт меѓу народи, туку како отпор против неправдата и угнетувањето. Крушевската Република била краткотрајна, но идејата што ја носела била трајна.
ПОРАЗОТ ШТО СТАНА ИСТОРИСКО НАСЛЕДСТВО
Илинденското востание било задушено со голема воена сила. Крушево паднало. Следувале репресии, разурнувања и големи страдања. Но историското значење на Илинден не се мерело само според воениот исход. Идејата за слобода продолжила да живее. Сведоштво за тоа е фактот што следните генерации повторно се повикувале на Илинден како симбол на државност и самостојност.
МЕЃУ ДВА ИЛИНДЕНА – ЧЕТИРИ ДЕЦЕНИИ ИСТОРИЈА
Периодот меѓу 1903 и 1944 година бил еден од најбурните во историјата на Македонија и Балканот. По Илинден, следувале Младотурската револуција, Балканските војни, поделбата на османлиската Македонија во 1913 година, Првата светска војна, меѓувоениот период и Втората светска војна. Во сите овие периоди прашањето за политичкиот статус и иднината на Македонија останало едно од најзначајните прашања на Балканот. Генерациите што доаѓале по илинденците го наследиле споменот за 1903 година како симбол на борбата за слобода.
АСНОМ 1944 – ИДЕЈАТА СТАНУВА ИНСТИТУЦИЈА
На 2 август 1944 година, во манастирот „Св. Прохор Пчињски“, се одржало Првото заседание на Антифашистичкото собрание на народното ослободување на Македонија (АСНОМ). Изборот на датумот не бил случаен. Четириесет и една година по Илинден 1903, новата генерација ја продолжила симболичната врска со Крушево. На заседанието биле донесени одлуки што претставувале темел на современата македонска државност: АСНОМ бил прогласен за највисок законодавен и извршен орган; македонскиот јазик бил утврден како службен јазик; биле поставени основите на државните институции; била потврдена визијата за рамноправност во идното федерално уредување.
ПАНКО БРАШНАРОВ – ГЛАСОТ НА ДВАТА ИЛИНДЕНА
На отворањето на заседанието, најстариот делегат Панко Брашнаров, човек од илинденската генерација, го поврзал минатото со новиот историски момент. Неговите зборови „денес се раѓа нова, светла и слободна македонска држава“ ја изразиле симболиката на моментот – човек од 1903 година сведочи на остварување на идеалот во 1944 година.
ОД ИДЕЈА ДО ДРЖАВНОСТ
Патот од Крушево до АСНОМ не бил права линија. Тој бил исполнет со различни политички идеи, со поделби, конфликти и историски предизвици. Но една работа останала постојана: идејата дека Македонија треба да има свое место во историјата. Илинден 1903 година го поставил прашањето за слободата. АСНОМ 1944 година го поставил прашањето за државноста.
НАСЛЕДСТВОТО НА ДВАТА ИЛИНДЕНА
Крушевската Република траеше кратко. Но идејата што ја роди трае повеќе од еден век. АСНОМ не започна нова приказна. Тој се надоврза на една историска нишка што започнала со луѓето што во 1903 година верувале дека слободата е можна. Затоа, кога денес го одбележуваме 2 Август, не се сеќаваме само на два датума. Се сеќаваме на еден долг историски процес. На патот од идеја до држава. Од Крушево до АСНОМ. Од првиот до вториот Илинден.
Автор: Доне Прентоски, соработник од Германија
