- Доколку „Одисеја 2001“ („2001: A Space Odyssey“) го претставува космичкиот студен рационализам на научнофантастичниот жанр, тогаш „Човекот што падна на Земјата“ е неговиот халуциноген, емотивен и дезориентирачки братучед. Режисерот Николас Роег никогаш не бил заинтересиран за традиционално раскажување. Неговото кино функционира преку асоцијации, фрагменти, монтажни судири и психолошки импулси. Во овој филм времето тече чудно, сцените се преклопуваат како сеќавања, а визуелниот ритам постојано создава чувство дека реалноста се распаѓа
Постојат научнофантастични филмови што ја предвидуваат иднината. Постојат и такви што ја дефинираат естетиката на своето време. Но многу ретко се појавува филм што изгледа како да не им припаѓа целосно ниту на минатото ниту на иднината, туку како чуден сигнал испратен од некоја паралелна димензија. Токму таков филм е „Човекот што падна на Земјата“ („The Man Who Fell to Earth“) – хипнотичниот, фрагментиран и длабоко меланхоличен научнофантастичен сон на Николас Роег и Дејвид Боуви, кој годинава одбележува 50 години од својата премиера.
Половина век подоцна, филмот не изгледа како артефакт од 1976 година. Напротив, неговата атмосфера на отуѓеност, медиумска пренатрупаност, духовна празнина и криза на идентитет денес дејствува можеби и помодерно отколку во времето кога првпат се појави. Во ера на дигитална зависност, глобална изолација и чувство дека цивилизацијата е во постојан колапс, приказната за вонземјанин што доаѓа на Земјата во потрага по спас за својата планета звучи речиси болно современо.
Боуви не глумеше вонземјанин, туку изгледаше како навистина да е од друга планета
Во средината на 1970-тите, Дејвид Боуви веќе не беше само рок-ѕвезда. Тој беше културен феномен, фигура што постојано ги менуваше сопствената форма, идентитет и визуелен код. По ерата на Зиги Стардаст, Тин Вајт Дјук и бескрајните сценски трансформации, Боуви веќе функционираше како митолошка појава – човек што изгледаше како да пристигнал од иднината. Затоа изборот на Николас Роег да го ангажира токму него за улогата на Томас Џером Њутн не бил само кастинг-одлука туку концептуален потег.
Њутн е вонземјанин што слетува на Земјата со една цел: да обезбеди вода за својата умирачка планета. Со супериорна интелигенција и технологија, тој брзо станува индустриски магнат, милијардер и медиумска сензација. Но како што постепено се впива во американската култура – телевизија, алкохол, секс, капитализам и осаменост – неговата мисија почнува да се распаѓа. Наместо месија, тој станува уште едно изгубено суштество во хаотичниот шум на модерниот свет.
Во многу аспекти,- Боуви не ја „игра“ улогата. Тој едноставно постои во неа. Неговата кревка физиономија, различните очи, андрогината појава и тивкиот, речиси отсутен поглед му даваат на филмот чувство на документарна чудност, како камерата навистина да следи суштество што не припаѓа овде. Иронијата е што токму во периодот на снимањето Боуви минувал низ една од најмрачните фази од својот живот – зависност од кокаин, екстремна параноја, изолација и физичка исцрпеност. Таа реална психолошка дезориентираност се чувствува во секој кадар од филмот.
Николас Роег и распадот на класичната нарација
Доколку „Одисеја 2001“ („2001: A Space Odyssey“) го претставува космичкиот студен рационализам на научнофантастичниот жанр, тогаш „Човекот што падна на Земјата“ е неговиот халуциноген, емотивен и дезориентирачки братучед. Режисерот Николас Роег никогаш не бил заинтересиран за традиционално раскажување. Неговото кино функционира преку асоцијации, фрагменти, монтажни судири и психолошки импулси. Во овој филм времето тече чудно, сцените се преклопуваат како сеќавања, а визуелниот ритам постојано создава чувство дека реалноста се распаѓа.
Роег не снима класичен научнофантастичен филм со јасни правила на светот, спектакуларни ефекти или акциски заплет. Неговата визија е интимна, еротизирана и длабоко меланхолична. Вонземјанинот во филмот не е закана, ниту херој. Тој е мигрант, набљудувач, аутсајдер што никогаш не успева да стане дел од човештвото. И токму затоа филмот останува толку емотивно моќен.
Особено фасцинантен е начинот на кој Роег ја користи телевизијата. Екраните се присутни речиси во секој простор, ликовите постојано консумираат медиумски шум, а Њутн постепено се дави во бесконечен поток од реклами, вести и слики. Денес, во време на алгоритми и дигитална анксиозност, овие сцени изгледаат пророчки.
Иако формално е научна фантастика, филмот е и силна критика на американскиот капитализам и културата на потрошувачка. Њутн доаѓа со идеалистичка мисија, но системот постепено го апсорбира, комодифицира и уништува. Неговото богатство не му носи спас, технологијата не создава комуникација, а медиумите не нудат вистина – само уште поголема изолација.
Во таа смисла, „Човекот што падна на Земјата“ е и еден од најтажните филмови за Америка снимени во 1970-тите. Под психоделичната површина се крие приказна за цивилизација што полека ја губи душата. Пустинските пејзажи, стерилните ентериери и студените хотелски соби создаваат чувство на духовна празнина што се чувствува речиси физички.
Од неразбран филм до канонско дело
При премиерата во 1976 година, филмот предизвикал поделени реакции. Дел од критиката бил фасциниран од неговата храброст и визуелна оригиналност, додека други го сметале за премногу хаотичен и неразбирлив. Со текот на времето, меѓутоа, неговиот статус драматично се променил.
Денес „Човекот што падна на Земјата“ се смета за едно од најзначајните дела на арт-научнофантастичното кино и еден од најважните филмови на 1970-тите. Неговото влијание може да се почувствува во естетиката на музичките видеа, модната фотографија, експерименталното кино и современите автори како Џонатан Глејзер, Денис Вилнев или Панос Козматос. Многу современи научнофантастични филмови денес ја следат токму линијата што Роег ја отвори – научна фантастика како психолошка и егзистенцијална медитација, а не само жанровски спектакл.
Филм што никогаш не престана да „паѓа кон Земјата“
Можеби токму тоа е причината поради која филмот продолжува да живее и по 50 години. Тој никогаш не бил целосно разбран, ниту целосно припитомен од поп-културата. Секое ново гледање открива различен филм: приказна за зависност, приказна за имиграција, критика на капитализмот, тажна љубовна драма или интимен портрет на човек што не може да најде дом.
А можеби најсилната трага што ја остава е чувството дека сите ние, на некој начин, сме Томас Њутн – суштества што се обидуваат да воспостават контакт во свет преполн со шум, информации и осаменост.
Педесет години по премиерата, „Човекот што падна на Земјата“ останува не само култен научнофантастичен филм туку и едно од најхипнотичните и најтажни кинематографски искуства на модерното кино. Филм што не старее затоа што никогаш не му припаѓал на своето време.
