Историската борба за социјална правда и национална самобитност – 1 Мај низ идеалите на македонските револуционери
- Историјата на македонското движење покажува дека борбата за национална слобода и борбата за работнички права не беа одвоени, туку испреплетени. Прогресивните демократски идеи им дадоа на македонските водачи поширок хоризонт – да ја гледаат слободата не само како национална независност туку и како социјална правда. Затоа 1 Мај, празникот на работниците, може да се слави и како празник на македонската револуционерна мисла – ден кога се спојуваат идеалите за слобода, еднаквост и достоинство на човекот
- Македонските револуционерни водачи – Гоце Делчев, Даме Груев, Јане Сандански, Пере Тошев – не беа само војводи и организатори на востанија против османлискиот деспотизам. Тие беа луѓе проникнати со духот на новите идеи, со демократски и социјалистички визии што ја надминуваа тесната рамка на националната борба. За нив, слободата на Македонија не можеше да се замисли без слободата на работникот, без правото на секој човек да живее достоинствено и праведно
Празникот на трудот, 1 Мај, не е само календарски белег на работничките права и социјалната борба. Тој е живо сведоштво за стремежот на човекот кон слобода, еднаквост и достоинство – идеали што ги надминуваат фабричката порта и работничката маса и се претвораат во универзален повик за човечка еманципација. Кон крајот на 19 век и почетокот на 20 век, оваа симболика не остана ограничена само на индустриските центри на Европа туку се преплетуваше со македонското револуционерно движење, чија суштина беше борбата за автономија, национална самобитност и политичка слобода. Македонските водачи – Гоце Делчев, Даме Груев, Јане Сандански, Пере Тошев – не беа само војводи и организатори на востанија против османлискиот деспотизам. Тие беа луѓе проникнати со духот на новите идеи, со демократски и социјалистички визии што ја надминуваа тесната рамка на националната борба. За нив, слободата на Македонија не можеше да се замисли без слободата на работникот, без правото на секој човек да живее достоинствено и праведно. Делчев, кој под перницата ја чувал литературата на Маркс, Енгелс и Писарев, ја градел својата револуционерно-демократска концепција врз темелите на социјалната правда. Груев, кој како студент бил активен во социјалистички кружоци, ја препознавал магијата на идејата дека борбата за слобода на „робовите“ е истовремено борба за политичка и социјална еманципација. Сосема природно за овие водачи било да ги поддржуваат работниците и нивните права. Тие ја гледаа работничката класа како сојузник во борбата против угнетувањето, а работничките манифестации како дел од пошироката револуционерна сцена. Но оваа симбиоза беше двонасочна: социјалистичките лидери од Бугарија и Србија, свесни за значењето на македонското прашање, го поддржуваа македонското движење. За нив, Македонија не беше предмет на поделба меѓу соседите, туку земја што „им припаѓа на Македонците“ и која треба да извојува независност преку општа револуција. Така, 1 Мај стануваше мост меѓу работничката и националната борба, меѓу фабриката и селото, меѓу идејата за социјална правда и стремежот за национална слобода. Тој празник ја носеше во себе силата на двата света – светот на работникот, кој бара достоинство, и светот на револуционерот, кој бара слобода. Во нивното соединување се раѓаше една поширока визија: Македонија како дел од балканска федерација на слободни народи, каде што правото на труд и правото на национална самобитност ќе бидат еднакво почитувани.
Работничкиот празник и македонското прашање
Уште во 1895 година, на првата голема манифестација на софиските работници, пред околу илјада души, се слушна гласот дека „се појавило македонското прашање со сите негови сложености“. Во тој историски миг, работничката маса не зборуваше само за правото на труд и за социјалната правда туку и за националната слобода. Стојан Русев, еден од говорниците, истакнал дека задачата на бугарските социјалдемократи е да дадат „најголемо содејство на револуционерното движење што се создавало“, нагласувајќи дека рушењето на турскиот деспотизам ќе отвори „широка почва за демократијата“. Неговиот повик „Да живее македонското дело!“ беше мост меѓу работничката борба и македонската револуционерна мисла.
Оваа симбиоза се продлабочи во наредните години. Во 1898 година, Георги Бакалов, во честитката за празникот на трудот, ја изрази суштината на социјалдемократската позиција: „Македонија им припаѓа на Македонците! Ние не бараме само таа од еден јарем да се впрегне во друг. Нека Македонија се ослободи и нека стекне независност… Независна, сојузна република извојувана со општа македонска револуција“. Во овие зборови се гледа јасна визија – Македонија не како предмет на поделба меѓу соседите, туку како самостојна политичка целина, создадена преку заедничка борба на народите против деспотизмот и шовинизмот.
Првомајските манифестации во Софија, каде што говори држеа и македонски социјалисти како Андон Шулев, беа сцени на оваа двојна борба. Шулев ја искажал главната цел на Македонската социјалистичка група – „полна политичка автономија на Македонија и Одринско, како и балканска федерација“. Според сведоштвата, Гоце Делчев бил присутен и аплаудирал на неговиот говор, потврдувајќи дека македонските револуционери ја гледаа работничката борба како дел од сопствената мисија. Така, 1 Мај во македонскиот контекст не беше само празник на трудот. Тој се претвори во празник на слободата, симбол на заедничката борба на работниците и револуционерите, на фабричките работници и селаните, на интелектуалците и војводите. Во нивното единство се раѓаше визијата за Македонија – автономна, праведна, дел од една балканска федерација на слободни народи, каде што правото на труд и правото на национална самобитност ќе бидат еднакво почитувани.
Левичарските идеи кај македонските водачи
Гоце Делчев уште како ученик и студент не се задоволуваше само со воените лекции и класичната литература. Под неговата перница секогаш стоеле книги што ја обликувале неговата мисла – делата на Маркс, Енгелс, Кауцки, Чернишевски, Писарев, Доброљубов, Херцен. Тој не ги читал како апстрактна филозофија, туку како практичен патоказ за борбата на поробените. Во нив ги наоѓал логиката на револуцијата, моралната сила на народната еманципација и визијата за една праведна општествена иднина. За Делчев, борбата за слобода на Македонија не можеше да се одвои од борбата за социјална правда – националното ослободување и социјалната еманципација беа две лица на истата идеја за човечко достоинство.
Даме Груев, пак, како студент во Белград и Софија, се движеше во кругови на млади социјалисти, каде што се обликуваше неговиот поглед кон светот. Тој беше активен член на друштвото „Нов живот“, основано од Никола Габровски, и учествуваше во создавањето посебен македонски студентски кружок во Софија. Во тие средини се раѓаше неговата визија дека „под широкото знаме за политичка слобода на Македонија“ треба да се соберат луѓе од различни идеали – комунисти, анархисти, демократи – но сите обединети во една цел: слободата на Македонија. За Груев, социјализмот не беше догма, туку морална сила што ја поддржува борбата на поробените и ја претвора националната револуција во општествена.
Јане Сандански, со својот демократски радикализам, ја афирмираше националната индивидуалност на Македонците. Неговите јавни истапи беа проникнати со дух на слободарство и стремеж за создавање институции што ќе овозможат слободен национален живот. Тој не ја гледаше Македонија само како географска територија туку како политички субјект што треба да добие нов државноправен статус, заснован врз демократски принципи. Сандански ја претвори левичарската мисла во практична политика – борба против деспотизмот, против асимилацијата и против секое подредување на македонската самобитност.
Пере Тошев, најенигматичната личност во македонското движење, одржуваше контакти со руските емигранти нихилисти и редовно ја следеше литературата на народничките и социјалистичките кругови. Тој се зачитуваше во списанието „Народна волја“ и во делата на Бакунин и Маркс, барајќи во нив не само идеолошка инспирација туку и практични методи за борба. Неговата мисла беше мост меѓу руската револуционерна традиција и македонската борба за слобода.
Сите овие водачи беа дел од една поширока интелектуална струја што ја препознаваше врската меѓу националното ослободување и социјалната еманципација. За нив, Македонија не беше само прашање на граници и држави, туку прашање на човекови права, на достоинство и на праведност. Левичарските идеи им дадоа поширок хоризонт – да ја гледаат слободата како целосна еманципација на човекот, како синтеза на националната независност и социјалната правда.
Симбиозата меѓу работничкото и македонското движење
Врската меѓу работничкото движење и македонската револуционерна борба не беше еднострана, туку двонасочна и органска. Македонските револуционери, проникнати со левичарски идеи, природно ги поддржуваа работниците и нивните права, гледајќи во нив сојузници во борбата против угнетувањето и деспотизмот. Во исто време, социјалистичките лидери од Бугарија и Србија го поддржуваа македонското движење, препознавајќи го како дел од пошироката борба против шовинизмот и националната тесноградост.
Социјалистите не гледаа на Македонија како на предмет за поделба меѓу соседите, туку како на земја што треба да се ослободи и самата да одлучува за својата иднина.
– Кој искрено се бори за Македонија, мора да се ослободи од секоја шовинистичка тесноградост – предупредуваше Бакалов, свесен дека националните кавги само ја ослабуваат борбата против османлискиот јарем.
Така, 1 Мај стануваше повеќе од празник на трудот. Тој се претвораше во празник на слободата, симбол на заедничката борба на работниците и револуционерите, на фабричките работници и селаните, на интелектуалците и војводите. Во нивното единство се раѓаше визијата за една Македонија – автономна, праведна, дел од балканска федерација на слободни народи, каде што правото на труд и правото на национална самобитност ќе бидат еднакво почитувани.
