Серијал за бездомните кучиња, милениците и за сите љубители на животните (15)
- На прв поглед, тврдењето дека во Македонија нема доволно кучиња изгледа контрадикторно. Видливата реалност – присуството на голем број слободно движечки кучиња во урбани и рурални средини – создава впечаток на заситеност. Но оваа перцепција е површна. Клучниот проблем не е квантитативен, туку структурен
Популацијата на кучиња во Македонија е хетерогена и се состои од функционално различни групи. Слободно движечките кучиња, кои се концентрирани околу депонии, периферии и напуштени индустриски зони, претставуваат популација формирана преку процеси на природна селекција во урбани услови. Овие кучиња се адаптирани на средини со нестабилни ресурси и нивното однесување, морфологија и репродуктивна стратегија значително се разликуваат од домашните миленици. Истовремено, во руралните средини постои неконтролирана репродукција на овчарски кучиња и нивни мелези. Парадоксално, бројот на овие кучиња често не кореспондира со реалната потреба за сточарство, што укажува на деградација на нивната примарна функција и трансформација во слободна популација без јасна економска улога. Но кога станува збор за урбаниот контекст и современото сопствеништво, се појавува сосема поинаков феномен: дефицит на расни, здравствено контролирани и правилно социјализирани кучиња. Овде е клучно да се направи дистинкција. Таканаречените салонски кучиња не се само естетска категорија туку резултат на насочена вештачка селекција со цел да се добијат стабилни карактерни особини, предвидливо однесување и компатибилност со човечката средина. Раната социјализација (периодот од три до 12 недели) е критична за развој на доверба кон луѓето и адаптивно однесување – феномен широко документиран во етологијата и ветеринарната бихејвиорална медицина. Недостигот од вакви кучиња во Македонија создава јасен пазарен дисбаланс. Побарувачката е висока, но понудата е ограничена и често нерегулирана. Како резултат, се развива неформален пазар на увоз, каде што кучиња се внесуваат без соодветна здравствена и административна контрола – без карантин, без валидна документација и без транспарентно потекло.
Дополнително, ситуацијата се усложнува со фактот што значителен дел од висококвалитетните кучиња од домашно одгледување се извезуваат во западноевропските држави, каде што нивниот квалитет е препознаен, вреднуван и соодветно платен. Наспроти тоа, во Македонија постои низок степен на доверба кон домашните одгледувачи, иако токму тие најчесто работат со ограничен број легла, под етички и контролирани услови, без елементи на хиперпродукција карактеристична за комерцијалните „фарми“. Овој парадокс создава дополнителен притисок врз пазарот: локалниот квалитет се извезува, додека домашната побарувачка се насочува кон увоз – или кон евтини често неконтролирани домашни извори, или кон странство поради перцепција за поголема сигурност. Во неговата суштина лежи еден едноставен, но точен принцип: евтиниот избор на куче ја создава скапата реалност. Кога одлуката се носи водена од ниска цена или моментална достапност, а не од квалитет, потекло и одговорно одгледување, последиците неизбежно се појавуваат подоцна – во форма на здравствени проблеми, однесувачки тешкотии или напуштање. Во овој контекст, регионалните пазари играат значајна улога. Србија се појавува како еден од главните извори, со двоен карактер: од една страна постојат врвни одгледувачи со високи стандарди, но од друга страна и масовно производство (таканаречени „puppy mills“) каде што приоритет е квантитетот, а не квалитетот. Недостигот од ефективна контрола при увозот овозможува овие два сегмента да се измешаат, што дополнително ја намалува транспарентноста на пазарот.
Практичните искуства од терен го потврдуваат овој дисбаланс. Во ситуации кога се нуди расно салонско куче за вдомување, интересот е екстремно висок и се мери со десетици, па и стотици апликации во краток временски период. Ова не е изолиран случај, туку јасен показател за дефицит на квалитетна понуда.
Тука се отвора и едно чувствително, но суштинско прашање: концептот на бесплатно вдомување. Иако на прв поглед изгледа како хумана пракса, во реалноста често создава спротивен ефект. Психолошки, луѓето имаат тенденција да ја потценуваат вредноста на нешто што го добиле без никаква инвестиција. Во бихејвиоралната економија овој феномен е познат како „зироу прајс ефект“ – кога нешто е бесплатно, критериумите за одлука се намалуваат, а со тоа и нивото на одговорност. Практиката и податоците од организации како РСПЦА и АСПЦА покажуваат дека импулсивните одлуки за земање миленик – особено кога нема финансиска бариера – се поврзани со повисок ризик од подоцнежно напуштање. Бесплатното вдомување ја намалува селекцијата и ја зголемува веројатноста кучето повторно да заврши во системот. Наедно, не смее да се игнорира економската реалност. Секое куче за вдомување што поминува низ процес на заловување, стерилизација или кастрација, вакцинација, хранење, сместување, ветеринарни прегледи и процена на однесувањето има реална цена. Во тој процес се вклучени институции, јавни претпријатија и организации што вложуваат ресурси и работа. Кога вдомувањето е бесплатно, овој систем останува финансиски неоправдан и неодржлив. Оттука, вдомувањето не треба да биде бесплатно, туку одговорно структурирано – со надоместок што не ја комерцијализира животната вредност, туку создава филтер, сериозност и одржливост на системот. Дополнително, важно е да се потенцира дека расните, салонски кучиња не се дел од проблемот со уличната популација. Поради својата зависност од човекот и недоволната адаптација за самостојно преживување, тие ретко опстануваат на улица и брзо се реинтегрираат во домашна средина.
Истата логика важи и за мачките. И кај нив постои сличен пазарен дисбаланс – висококвалитетните контролирано одгледувани примероци често се извезуваат и се ценети надвор, додека на домашниот пазар доминираат неконтролирани извори и ниско ниво на доверба. Ова дополнително потврдува дека проблемот не е специфичен за еден вид, туку е системски. Решението не лежи во ограничување на побарувачката, туку во развој на понудата. Македонија има потреба од системско стимулирање на одговорно одгледување: регистрирани одгледувачи, здравствени тестови, контролирани легла, едукација и транспарентност. Ова не е само прашање на пазар, туку и на јавно здравје, благосостојба на животните и социјална стабилност. На крајот, останува јасно: проблемот не е во тоа што има премногу кучиња. Проблемот е што нема доволно кучиња што се резултат на знаење, контрола и одговорност. А додека тие недостигаат, системот ќе продолжи да ја плаќа цената на евтините избори.
Серијал текстови за кучињата скитници, милениците и за сите љубители на животните, подготвени од Илија Петковски, кој магистрира екологија и животна средина на „Сорбона“ во Париз, излегуваат на викенд-страниците на рубриката Магазин во „Нова Македонија“. Низ текстовите авторот ќе понуди современи хумани решенија за решавање на проблемот со бездомните кучиња и за состојбата во државата во врска со овој проблем. Целта е издигнување на јавната свест за благосостојбата на животните на научна основа и отворање дебата за оваа тема, со цел да се создаде похуман свет за сите. Текстовите провоцираат научна дебата за бездомните кучиња во Македонија, фокусирана на еколошката нерамнотежа и хиперпопулацијата наместо на емоции и холивудски стереотипи. Фокусот на текстовите понатаму ќе се сведе и на одговорното сопствеништво на милениците.
