Велигден низ очите на големите мајстори
Што имаат заедничко Џото, Фра Анџелико, Леонардо да Винчи, па дури и Салвадор Дали? Сите тие се враќале на една приказна одново и одново, приказна за љубов, предавство, храброст, загуба и надеж. Нарацијата за Велигден, без разлика дали ја знаете напамет или само во фрагменти, е една од најмоќните што се раскажани некогаш. А во рацете на уметниците таа станува нешто уште повеќе: визуелен јазик преку кој ги истражувале најдлабоките аспекти на човечката состојба.
Едно од тие дела е „Влегување во Ерусалим“ од 1305 година на Џото, кое се наоѓа во капелата „Скровени“ во Падова, Италија. Сцената започнува со поворка. Христос јава во Ерусалим, не на коњ, туку на магаре. Неговиот влез во Ерусалим не е величествен – тој е приземјен. Лицата нè гледаат. Моментот е полн со достоинство, но и со злокобно претчувство.
Во „Тајната вечера“ од 1550 година на Плаутила Нели, времето забавува. Лебот се крши. Виното се точи. Насликана е на ѕидовите на фирентински манастир. Нели, самоука калуѓерка, не слика спектакл, туку тага. Нејзината сцена не е за предавството што доаѓа, туку за интимноста што треба да се изгуби.
Многу подоцна Салвадор Дали ја преосмислува „Тајната вечера“ во својата надреална, духовна визија од 1955 година. Тука, Христос е бестежински, сјаен, речиси транспарентен. Сцената лебди над времето.
Во „Христос на пат кон Голгота / Носење на крстот“ од 1560 година на Тицијан приказната се движи напред, го следиме Исус низ последните часови од неговиот живот. Христос е притиснат напред со сила, тежината на дрвото му го свиткува телото. Тој не се спротивставува, но чувствува сè. Секој чекор е тежок од тага и решителност.
И во „Голгота“ од Едвард Мунк (1900) ја гледаме осаменоста на распнувањето како никогаш досега. Ликот на Христос стои изолиран во центарот на немирна, хаотична толпа. Нема хармонија, нема свеченост – само конфузија, дисонанца и болна дистанца помеѓу божественоста и светот што не може да ја препознае.
„Воскресението Христово и жените на гробот“ од 1442 година на Фра Анџелико го прикажува велигденското утро, кое започнува со тишина. Сцената е речиси мирна. Каменот е тргнат. Ангел чека, мирен и зрачен. Жените што тагуваат стојат замрзнати, заробени помеѓу стравот и страхопочитта. Не е прикажано никакво чудо – само она што останува по него. Празниот простор зборува. Се случило нешто неповратно, но светот сè уште не го стигнал.
И потоа, векови подоцна, Анри Матис – стар, болен и речиси неподвижен – се враќа на приказната за Христос како негово најголемо кариерно достигнување. Резултатот е капелата „Розарија во Ванс“, завршена во 1951 година. Дизајнирана целосно од Матис – од витражот до олтарските платна – таа е неговото последно, најинтимно ремек-дело. Тука велигденската приказна е претставена со течни црни линии и сјајна боја. Христос се појавува одново и одново: на крстот, во гробот, во слава – секоја сцена е нумерирана за да ни помогне да ја следиме нарацијата. Матис еднаш ја нарекол „ремек-делото на мојот живот“. Тоа е помалку споменик отколку медитација. Помалку крај отколку враќање на почетокот.
И конечно „Тајната вечера“ од 1496-1498 година на Леонардо да Винчи. Неверојатно е да се следи приказната за Велигден преку ова визуелно ремек-дело – слика што нè води не само низ страста туку и низ самата историја на уметноста.
Повеќе од две илјади години уметниците биле фасцинирани од оваа приказна. Секоја генерација се враќала кон неа: едни со вера, други со сомнеж, многумина со прашања. Од Џото до Матис, тие се обидувале да ја одразат нејзината мистерија на својот јазик, обликуван од духот на своето време.
Овие дела не се само илустрации. Тие се рефлексии на страдање и љубов, на темнина и светлина. И без разлика дали стоиме пред фреска, капела или една насликана фигура, се потсетуваме: ова е приказна што сè уште зборува.
