Знаменитостите на Македонија
- Црквата „Свети Јован Крстител“ – „Маркова меана“ како средновековен духовен чувар, мост меѓу историјата, легендата и живото културно наследство на Велес
Црквата „Свети Јован Крстител“, во народот позната и како „Маркова меана“, претставува мала, но мошне значајна средновековна христијанска црква, сместена на јужниот излез од Велес, во дворот на некогашната крзнара и фабрика за обувки „Димко Митрев“. Изградена е на карпа веднаш над десниот брег на реката Вардар, на стотина метри јужно од вливот на реката Тополка и северно од манастирот „Свети Димитриј“. Со својата положба, храмот е како чувар над реката и градот, сведок на вековната историја и духовност на велешани.
Иако не постојат точни податоци за времето на нејзината изградба и живопис, црковните записи упатуваат дека храмот е мошне стар, можеби и најстарата црква во градот, со корени во византиското време. Се смета дека била изградена за потребите на населението од стариот средновековен Велес, кое живеело на Калето – тврдина чии остатоци од ѕидини и денес се видливи на блискиот рид. Врз основа на градбата од кршен и делкан камен и еднокорабниот изглед, историчарите претпоставуваат дека храмот потекнува од 13 или 14 век. Името „Маркова меана“ е особено интересно – според народното предание, таму доаѓал Крале Марко, јадел и пиел, што ја поврзува црквата со епската традиција и ја претвора во место каде што се спојуваат историјата и легендата.
Храмот е скромен по димензии – со површина од околу 16 квадратни метри и висина од шест метри – но богат по значење. Неговата едноставна архитектура, изградена од камен, ги одразува духовната чистота и скромноста на средновековниот човек. Иако денес не е зачуван фрескоживописот, а од иконостасот останал само еден дел, самата градба носи силна симболика: таа е сведок на вековна истрајност и духовна борба за опстанок.
До храмот некогаш постоел мост што го спојувал населението од Калето со пазарот, што сведочи за неговата централна улога во секојдневниот живот на градот. Но црквата претрпела големи оштетувања кон крајот на 19 век, при изградбата на железничката пруга Солун–Велес. Во тој период во неа биле сместени мајстори што ја уништиле внатрешноста, оставајќи ја без својата првобитна уметничка убавина. И покрај тоа, храмот опстанал како духовен белег на градот, сведочејќи за историјата и за промените што ги донеле вековите.
Црквата е најпосетувана за време на патрониот празник Свети Јован Крстител (20 јануари), кога се раздава традиционална вечера од јагнешко месо и варен ориз – обичај што ја обединува заедницата и ја потсетува на древната врска меѓу верата и народната традиција. Исто така, храмот е место на собирање и молитва на 11 септември, денот на отсекувањето на главата на светецот, што носи силна духовна порака за жртвата, верата и истрајноста. Иако мала по големина, „Маркова меана“ е голема по значење. Таа е мост меѓу историјата и современоста, меѓу легендата и духовната реалност. Храмот е живо сведоштво за културната и духовната меморија на македонскиот народ, дел од нематеријалното наследство што ја чува верата и ја пренесува низ генерации. Д.Ст.
Храмот како духовен столб и живо наследство
Црквата „Свети Јован Крстител“ во Велес во своите две форми – како голем духовен центар и како мала средновековна црква позната како „Маркова меана“ – претставува живо сведоштво за културната и духовната меморија на македонскиот народ. Таа е повеќе од архитектонска градба: храм што ја чува традицијата, ја пренесува верата и ја претвора во дел од нематеријалното културно наследство на Македонија. Овој храм е мост што ги поврзува вековите – од византиските времиња и средновековните легенди до современите празнувања и духовни собири. Во неговите ѕидови се врежани приказни за духовна истрајност, за народ што ги чува својата вера и идентитет и за заедница што ја пренесува својата духовна сила од поколение на поколение.
Црквата е сведок на радости и таги, на празници и молитви, на надежи и завети што се пренесуваат низ вековите. Таа е место каде што се спојуваат личните судбини со колективната меморија, каде што секој камен и секоја молитва носат белег на историјата. Во нејзината тишина се слуша одекот на народните песни, во нејзината светлина се гледа надежта на верниците, а во нејзината сенка се чува споменот на оние што ја граделе и ја одржувале низ векови. Како голем духовен центар, храмот е место на собирање, на заедничка молитва и празнување, каде што се чувствува силата на верата и заедништвото. Како мала средновековна „Маркова меана“, тој е сведок на историјата и легендите, на народното предание и на културната меморија што ја обединува Македонија.
Црквата „Св. Јован Крстител“ е живо наследство – храм што не само што ја чува верата туку и ја пренесува како светлина и завет за идните генерации. Таа е симбол на духовна истрајност, на културна длабочина и на народна сила што не исчезнува, туку постојано се обновува. Д.Ст.
