Почитувани гости и достоинственици,
Со големо задоволство сум денес овде со вас, во Охрид, во Република Македонија. Охрид е едно од оние ретки места каде што творечките и учените умови процветувале низ многу генерации и епохи – и продолжуваат да го прават тоа и денес. Овој град поседува посебна аура што им овозможува на умот и културата да опстојуваат и постојано да се обновуваат. Тоа е аура што повторно и повторно ги инспирира луѓето да го преземат факелот и да го носат понатаму. Свети Климент и Свети Наум, кои пред повеќе од 1.100 години ја запалија оваа светлина со својата Книжевна школа, го означуваат почетокот на интелектуалната историја на Охрид. Академијата на хуманизмот, која го свика овој собир, цврсто стои во продолжение на оваа традиција, како нејзина најнова, современа манифестација на духовниот и интелектуалниот Охрид во XXI век.
Токму Свети Климент и Свети Наум беа избраните ученици на Светите Кирил и Методиј, основоположниците на старословенскиот јазик за целиот словенски свет, кои ја преведоа Светата Библија. Со првата словенска литургија, одржана во базиликата „Санта Марија Маџоре“ во Рим од овие двајца свети браќа од Солун, започна мисијата во Моравија и беше надмината триезичната догма што тогаш владееше во Европа, со што беше ослободен патот за четвртата цивилизација на континентот. Единаесет века по нивната смрт, во 1980 година, папата Јован Павле II ги прогласи светите браќа за покровители на Европа. Овде, во Охрид, започна нова епоха, со големото дело на Свети Климент и Свети Наум. Овие двајца свети отци на Македонија живееја и работеа со убедување дека спасението може да се постигне единствено преку образование и просветлување.
Според преданието, околу 3.500 свештеници биле образувани овде, во Охрид, на првиот универзитет на словенскиот свет и во манастирите околу езерото. Теолошките текстови биле преведувани на словенски јазик, а се пишувало со посебно словенско писмо – најпрво со глаголицата, а подоцна со кирилицата. Биле поставени темелите врз кои, според човечките мерила, можело да се издигне нешто вечно. Од тој момент натаму, христијанската и словенската култура на Балканот им се спротивставувала на сите обиди за интелектуално и духовно освојување.
Она што ја поврзува Книжевната школа на светителите со денешната Охридска академија на хуманизмот е радоста на откривањето и волјата светот да се направи подобро место. Но, тоа е свет кој од тие далечни времиња се променил до непрепознатливост. Секоја перспектива што му стои на располагање на човештвото експоненцијално се проширила. Во секое поле на знаење и истражување сме способни за повеќе од која било генерација пред нас. Човештвото знае како да го расцепи атомот и да го менува генетскиот код на растенијата, животните, па и на самите луѓе. Преку нуклеарната технологија ја поседуваме моќта да го уништиме создаденото, додека истовремено, преку генетиката, се натпреваруваме со самото создавање и со неговата движечка сила – еволуцијата.
Кон овие постари опасности – познати уште од XX век – неодамна се придружија уште две. Зборувам за климатските промени, кои се предизвикани од човечката активност, барем со ова сегашно темпо. И зборувам за опасните погрешни чекори што ги овозможува таканаречената вештачка интелигенција. Мислам на неконтролирани алгоритми што донесуваат автономни одлуки – во крајна линија за живот и смрт, или можеби дури и за нуклеарни напади? Сè уште не знаеме.
А мислам и на секојдневната употреба на вештачката интелигенција, која „ослободува“ милијарди луѓе од напорот да пишуваат и да размислуваат. Училишни есеи, новинарски статии, блогови, политички говори, па дури и академски трудови се создаваат за неколку секунди. На тој начин, вештачката интелигенција има потенцијал да стане првата иновација што нема да го направи човештвото во целина поинтелигентно – како што беше случајот со печатарската преса, па дури и со интернетот – туку поглупаво.
Во споредба со овие зла од глобални размери, состојбата со „секојдневната политика“ не е ништо подобра. Во Украина беснее војна која веќе однела 2 милиони жртви, меѓу кои околу 600.000 загинати. Во Авганистан, Кина, Иран, Северна Кореја и Русија – да наведам само неколку примери – слободата и човечкото достоинство се газат во прашина.
Со децении, капиталисти што дејствуваат глобално натрупуваат богатство без мерка и на сметка на остатокот од создадениот свет. А во Вашингтон, необразован претседател и разни олигарси несмасно талкаат наоколу, оставајќи нè без претстава кој кому му е марионета во дадениот момент.
За жал, наспроти сето ова стои Европската Унија, чии лидери, поради сопствената неспособност, ја претворија Унијата од светилник на надежта во спореден играч на глобалната шаховска табла. Економиите еродираат, иновативната моќ е оковувана, а општествата се поделени како резултат на масовната муслиманска имиграција. Масовна имиграција што доаѓа од повеќедецениската криза на Блискиот Исток и Северна Африка, за кои на повидок нема никакво решение.
Околностите што ги изложив овде со апсолутна итност бараат една позитивна противтежа. Не сакам да тврдам дека размислувањето и дејствувањето во духот на хуманизмот можат да бидат решение за сите тешкотии во овој свет. Сепак, никој нема да негира дека поголем степен на хуманизам, и меѓу елитите и меѓу поширокото население, може да биде важен чекор кон исцелување на нашите општества и нашите души.
Како интелектуалци, научници, писатели, историчари, уметници и филозофи, чувствуваме внатрешен повик да станеме и да се бориме за она за што веруваме дека е исправно. Пишуваме, објавуваме, го креваме нашиот глас и поставуваме параметри во тој дух. Дали тоа навистина менува многу работи на подобро е друго прашање.
Но, пред овде да нè обземе парализирачки песимизам, би сакал да му се спротивставам со следните размислувања. Ќе започнам со еден цитат – и тоа цитат од Ѓаволот. Знаеме дека големите писатели повеќепати го внесувале Ѓаволот во своите дела – од Јохан Волфганг фон Гете до Јордан Плевнеш.
Што се однесува до Јордан Плевнеш: доколку сè уште не сте ја прочитале неговата книга „Осмото светско чудо“, преведена на повеќе јазици, најтопло ви препорачувам веднаш да го направите тоа, зошто во неа се појавува „Диаболос гувернатор мунди“.
Се разбира, овие автори не веруваат во Ѓаволот како конкретно суштество, на начинот на кој тој директно им се појавувал на многу светители. Наместо тоа, Ѓаволот е персонификација на деструктивното, погодна за театарот или романот – симбол на сите оние сили и динамики што водат кон злото на овој свет.
Во првиот дел на Фауст, Гете го тера својот ѓавол, Мефистофел, да зборува за светлината, темнината и нашиот конкретен, физички свет, кој тој сака да го уништи. А на крајот од таа секвенца, тој се жали:
„So viel als ich schon unternommen
Ich wusste nicht ihr beizukommen.“
„И покрај сè што презедов,
не најдов начин да ја совладам.“
Токму оваа реченица ме исполнува со надеж, а како историчар можам и да ја потврдам. Да го земеме Охрид како пример и доказ.
Кога Свети Климент, Свети Наум и нивните ученици го создавале своето дело, тоа не било мирно време. Додека побожните и учени монаси преведувале, создавале поезија и пишувале со посветеност, јавачите на Апокалипсата биле пуштени на слобода. Цели области биле опустошувани во навидум бескрајни војни. А сепак, токму во тоа време се раѓале големи нешта.
Повторно и повторно ја гледаме оваа истовременост на создавањето и уништувањето. Затоа што тоа ѝ припаѓа на самата природа на човечкото суштество, на Homo sapiens. И на крајот, вагата се навалува во полза на творечкиот импулс.
Да го цитираме уште еднаш Гетеовиот Мефистофел, кога самиот себе се опишува како:
„Ein Teil von jener Kraft, die stets das Böse will und stets das Gute schafft.“
„Дел од онаа сила,
што вечно го посакува злото,
а вечно го создава доброто.“
Светлината, творечката сила на човештвото, победува. Да погледнеме околу нас: денешниот Охрид е прекрасен град, со луѓе кои – барем во материјална смисла – живеат подобро отколку што живееле долго време. И сето тоа во независна македонска држава. Не се сомневаме дека заканите постојат, дека Мефистофел демне, но во овој момент светлината преовладува.
И конечно, уште еден пример од овој вид, исполнет со светлина, повторно со Охрид и Македонија како сцена.
Илјада години по Свети Климент и Свети Наум, светот повторно тоне во бес и крвопролевање. Народите на Европа се нафрлаат едни врз други. Беснее првата машинска војна во историјата, со автоматско оружје, авиони, тенкови и огромна артилерија: Првата светска војна. На крајот, 17 милиони луѓе се мртви, а 20 милиони се повредени.
И сега доаѓа фасцинантниот дел: додека светот, макрокосмосот, станува жртва на уништувањето, на нивото на микрокосмосот останува простор за токму спротивното – за творечкиот импулс.
Во 1917 година, австрискиот уметник од периодот на сецесијата, Леополд Форстнер, по сплет на околности се наоѓа на територијата на денешна Македонија, Албанија, Црна Гора и Косово. Тој пристигнува како таканаречен офицер-собирач (Sammeloffizier) на австроунгарската армија, која од 1916 година го окупирала регионот, со исклучок на Македонија, каде што биле стационирани бугарски трупи.
Во Виена, Форстнер бил водечки уметник во областа на материјалната уметност, создавајќи витражи, монументални мозаици и фризови, често соработувајќи со Густав Климт и Јозеф Хофман.
На Балканот, неговата задача била да скицира и да собира. Нему му било доверено да ја документира материјалната култура на балканските народи и да носи предмети во австриските музеи. Една од посимпатичните особености на старата Хабсбуршка монархија е тоа што, дури и во својата смртна агонија, не ги жртвувала своите уметници и интелектуалци на фронтовските линии. Наместо тоа, за нив биле наоѓани задачи кои, со доволно фантазија, можеле да бидат претставени како воено или политички корисни.
Би било предолго сега детално да ги опишувам точните околности на мисијата на Форстнер, но нејзините резултати во секој случај биле уникатни.
Форстнер патувал со воз, а пред сè на коњ, во период од 18 месеци, сè до есента 1918 година. Скицирал на отворено, en plein air. Неговите мотиви вклучувале портрети, народни типови, традиционални носии, културни техники, цркви и џамии, како и градски и природни пејзажи.
Зачувани се нешто помалку од 100 цртежи во голем формат, делумно обоени со молив, како и околу 50 фотографии. Дополнително, Форстнер набавил околу 2.000 предмети за австриските музеи – од текстил до оружје – со кои било документирано високото ниво на технички, занаетчиски и уметнички вештини во народната култура на регионот.
Цртежите на Форстнер се меѓу естетски најпрефинетите и документарно највредните дела создадени за Балканот во овој период. Она што исто така јасно се гледа во неговото творештво е почитта и високото мислење што Форстнер ги имал за локалното население, како и неговиот искрен интерес за луѓето на човечко ниво.
За мене, оваа заборавена епизода од австриската и балканската историја претставува прекрасна парабола. Дури и во време на најстрашна деструктивност, истовремено постои простор за творечкото и убавото.
Со овие примери не сакам да создадам впечаток дека доброто и конструктивното победуваат автоматски. Ниту, пак, дека поради тоа творечките сили не треба да вложуваат напор. Напротив – доброто може да триумфира единствено затоа што творечките сили прават сè што е во нивна моќ за да го потиснат уништувањето.
Затоа, една Академија на хуманизмот, каква што е оваа во Охрид, претставува императив на нашето време.
На сите оние благородни луѓе кои го создадоа овој круг и го одржуваат во живот, би сакал да им ја изразам мојата најдлабока почит и благодарност за нивната работа.
И исто толку искрено, од дното на срцето, би сакал да ѝ се заблагодарам на Охридската академија на хуманизмот што оваа година ме удостои со Светската награда на хуманизмот.
Ова признание го примам со радост и со скромност.
