Јубилеј на едно од значајните остварувања во историјата на македонскиот документаризам
Ноемвриската програма на Кинотеката на Македонија претставува разновиден пресек на филмските искуства, историските перспективи и естетските определби што ја обликуваат кинематографијата како уметност, општествен документ и простор на културно паметење. Во неа се испреплетуваат јубилејни проекции на значајни остварувања од македонската кинематографија, современи домашни и регионални продукции, филмски дела од азиските кинематографии и можности за повторно откривање на авторите чие творештво оставило трајна трага во нашата културна историја. Посебно место во овој репертоар зазема документарниот филм „Австралија, Австралија“ на Столе Попов, кој годинава одбележува половина век од својата премиера.
На 28 ноември, со проекцијата на документарниот филм „Австралија, Австралија“ (1976), во режија на Столе Попов и според сценариото на Божин Павловски, Кинотеката одбележува 50 години од премиерата на едно од значајните остварувања во историјата на македонскиот документаризам. Филмот, долг 82 минути и снимен во боја на 35-милиметарска филмска лента, претставува сведоштво за животот на македонските иселеници и печалбари во Австралија, но и многу повеќе од етнографски запис за една дијаспорска заедница. Неговата суштинска вредност произлегува од начинот на кој искуството на иселувањето се претвора во пошироко човечко и општествено прашање.
Во средиштето на филмот се наоѓаат луѓе што ја напуштиле родната земја во потрага по работа, подобри услови за живот и материјална сигурност. Австралија, географски и културно оддалечена од Македонија, се појавува како простор на нови почетоци, но и како средина во која иселеникот мора повторно да го воспостави сопствениот идентитет. Со заминувањето започнува процес што не завршува со пристигнувањето на новата дестинација: неопходноста од приспособување кон непознатото постојано се судира со приврзаноста кон местото од кое потекнува човекот.
Токму во таа противречност се наоѓа една од најзначајните тематски димензии на „Австралија, Австралија“. Иселувањето не е прикажано единствено како географско преместување, ниту како едноставна приказна за економски успех или неуспех. Тоа е сложено искуство на раздвоеност, во кое можноста за подобар живот е придружена со неизвесноста околу враќањето, носталгијата и постепеното менување на односот кон татковината. За некои од протагонистите, новата средина станува простор на успешно општествено интегрирање; за други, дилемата дали да се вратат останува трајно присутна, како отворено прашање што го определува нивниот однос кон сегашноста.
Попов ја гради оваа слика преку личните сведоштва и мозаичната филмска структура, во која различните искуства се надоврзуваат и создаваат поширок портрет на една заедница. Работата, образованието на децата, црковните свечености, крштевките, венчавките и смртта стануваат составни елементи на филмската слика за животот во иселеништво. Овие мотиви не се само документарни детали. Тие ги откриваат начините на кои една заедница ги зачувува сопствените културни обрасци, ги пренесува традициите на следните генерации и се обидува да воспостави чувство на припадност во средина што се разликува од нејзиното првобитно опкружување.
Особено значајно е што филмот не го сведува иселеничкиот идентитет на носталгичното сеќавање на родниот крај. Животот во Австралија се одвива во сегашноста, со сите свои обврски, радости, разочарувања и неизбежни загуби. Децата се образуваат, семејствата се формираат, луѓето работат и градат нови животни навики. Во меѓувреме, врската со Македонија продолжува да постои, понекогаш како конкретна можност за враќање, а понекогаш како длабоко вкоренето чувство што не може целосно да се изрази со зборови.
Половина век по своето настанување, филмот добива дополнителна вредност токму поради историската дистанца. Светот на македонското иселеништво од седумдесеттите години денес може да се согледа од перспектива на повеќе генерации, изменети миграциски околности и поинакви комуникациски можности. Она што некогаш подразбирало долги периоди на физичка оддалеченост, ограничени контакти и неизвесност околу евентуалното враќање, денес се одвива во услови на поголема поврзаност. Сепак, суштинските дилеми на иселеничкиот живот не исчезнале: односот кон родниот крај, наследувањето на културната меморија и потребата од припадност остануваат актуелни и во современите миграциски искуства.
Наградите што ги освоил филмот во 1976 година ја потврдуваат неговата тогашна рецепција. Меѓу нив се издвојуваат Големиот златен медал, односно гран при на Фестивалот на југословенскиот документарен и краткометражен филм во Белград, наградата на публиката на фестивалот во Тузла и годишната награда на списанието „Млад борец“. Филмот бил и југословенски кандидат за „Оскар“, додека за тонската обработка, изработена од Глигор Паковски, била доделена и наградата „13 Ноември“.
Во ноемврискиот репертоар е најавена и ретроспективна проекција на дела од творештвото на Дарко Марковиќ, на 21 ноември, како и Недела на грчки филм, предвидена за 25, 26 и 27 ноември.
– Ретроспективите имаат посебна важност затоа што овозможуваат творештвото да се согледа надвор од временските ограничувања на првичното прикажување. Авторот не се памети само преку поединечни дела туку и преку нивните меѓусебни врски, повторливите мотиви и промените во неговиот творечки пристап. Ноември во Кинотеката, според тоа, не е само календар на филмски проекции. Месецот нуди можност да се согледа како кинематографијата ги поврзува личното и колективното, минатото и сегашноста, локалното искуство и универзалните човечки дилеми. Во таа мрежа од различни гласови и времиња, „Австралија, Австралија“ зазема посебно место како дело што ги надминува границите на сопствениот историски момент и продолжува да зборува за едно од најдлабоките човечки искуства: заминувањето од домот и вечната потреба повторно да се пронајде патот назад – велат од Кинотеката.
В.Д.
