- „Еден ден ќе мора официјално да се признае дека она што го нарекуваме реалност е уште поголема илузија од светот на соништата“, Салвадор Дали
ПОМЕЃУ ВЕТУВАЊАТА И БЛЕДИТЕ ВИСТИНИ
Македонските граѓани одамна се изморени. Не од работа, не од секојдневните грижи, туку од бескрајниот циклус на политички ветувања, конструкции и големи зборови, кои со години се продаваат како историски успеси, а завршуваат како историски разочарувања. Секоја нова власт доаѓа со своја приказна за спас, секоја нова политичка елита ветува пресвртница, а резултатот речиси секогаш е ист – повеќе поделби, повеќе понижувања и сè помалку надеж. Народот веќе не бара чуда. Бара само нешто што во Македонија стана реткост – политичка одговорност и резултати.
Можеби токму затоа и денес, речиси шест децении по нејзиното создавање, „A Whiter Shade of Pale“ продолжува да звучи толку современо. Напишана во 1967 година од Кит Рид, а компонирана од Гери Брукер за легендарните „Прокол харум“, песната останува една од најмистичните и најтолкувани музички творби на дваесеттиот век. Нејзините надреални слики, инспирирани од книжевноста, симболизмот и атмосферата што многумина ја споредуваат со сликарскиот свет на Салвадор Дали, создаваат чувство на изгубеност меѓу реалноста и илузијата. Ликовите во песната талкаат низ магла од зборови и привиди, убедени дека ја знаат вистината, додека под нив полека исчезнува подот врз кој стојат. Во таа смисла, песната не е само музика – таа е предупредување за опасноста кога луѓето ќе почнат повеќе да веруваат во наративите отколку во фактите.
Токму затоа, слушајќи го неодамнешното телевизиско гостување на Никола Димитров, човек тешко може да се ослободи од чувството дека повторно присуствува на уште една добро позната македонска политичка симфонија. Симфонија составена од внимателно избрани зборови, дипломатски формулации и обиди неуспехот да се претстави како визија. Но колку и да е убаво аранжирана приказната, останува едно суштинско прашање: што навистина доби Македонија од политиките што Димитров со години ги претставуваше како единствен пат напред? И уште поважно – дали денес човекот што нè убедува дека знае како да ја спасиме европската иднина не е истиот оној што помогна да се создаде сегашниот ќор-сокак?
АРХИТЕКТОТ НА ЌОР-СОКАКОТ КАКО СОВЕТНИК ЗА ИЗЛЕЗ
Постои нешто необично кога ќе го слушате Никола Димитров денес. Не затоа што зборува лошо. Напротив. Тој отсекогаш бил добар говорник. Знае да ја избере вистинската фраза, да ја спакува пораката во дипломатски целофан и да создаде впечаток на разумност. Но токму тука почнува проблемот. Зашто понекогаш најопасните илузии не доаѓаат од луѓе што викаат, туку од оние што тивко и убедливо ве уверуваат дека сè е под контрола.
Во своето неодамнешно телевизиско гостување. Димитров зборуваше за потребата Македонија да има стратегија, да бара заштитни механизми и да не влегува повторно „во авантура“. Зборуваше за ризиците од нови блокади, за потребата да не удриме повторно во ѕид и за неопходноста државата внимателно да ги обезбеди сопствените позиции. Тоа се разумни ставови. Единствениот проблем е што доаѓаат од човек што беше еден од главните архитекти на политиката што нè доведе токму до овој ѕид.
Денес Димитров предупредува дека Македонија мора да избегне нови замки. Но каде беа тие предупредувања кога јавноста беше убедувана дека Преспанскиот договор ќе ги отвори сите врати? Каде беа кога ни се објаснуваше дека со една голема национална отстапка конечно ќе ги затвориме сите отворени прашања и ќе зачекориме кон европската иднина? Наместо крај на условувањата, добивме нови условувања. Наместо затворено поглавје, добивме нови поглавја со уште потешки барања.
На моменти, додека го слушав неговото интервју, не можев да се ослободам од впечатокот дека гледам архитект како држи предавање за опасностите од лоша градба пред зградата што самиот ја проектирал. Со сериозен израз објаснува каде се пукнатините, каде протекува покривот и зошто темелите не биле доволно цврсти. А публиката љубезно слуша, иако добро знае кој ги цртал плановите.
Особено впечатлива беше неговата загриженост Македонија повторно да не биде блокирана по следниот чекор. Тешко е човек да не се согласи со тоа. Но уште потешко е да не се запраша зошто оваа мудрост доаѓа дури сега, кога штетата веќе е направена. Политичката историја е полна со луѓе што стануваат визионери дури откако ќе заврши нивниот мандат. Тогаш сите грешки стануваат очигледни, сите ризици предвидливи, а сите предупредувања навремени – барем ретроспективно.
И тука повторно се враќаме на песната од почетокот. Во светот на „A Whiter Shade of Pale“ ликовите се движат низ магла од зборови и симболи, убедени дека ја разбираат реалноста сè додека таа не почне да се распаѓа пред нивните очи. Македонците, за жал, не ја слушаа таа песна во концертна сала. Тие ја живееја со години.
КОГА РЕЗУЛТАТИТЕ ЈА ДЕМАНТИРААТ ПРИКАЗНАТА
Во своето гостување, Димитров повеќепати зборуваше за потребата од национално единство, за потребата Македонија да има јасен став и за штетата што ја предизвикува дневната политика. Сето тоа звучи разумно. Но пред да разговараме за единството, мора да разговараме за резултатите. Бидејќи политиката, на крајот од денот, не се мери според добрите намери, туку според последиците.
А последиците се сурово едноставни. Македонија го смени своето уставно име. Македонија направи отстапки што со децении беа претставувани како невозможни. Македонија прифати компромиси што малку европски народи би ги прифатиле без сериозни внатрешни потреси. Сето тоа беше оправдувано со ветувањето дека конечно ќе се затворат спорните прашања и ќе се отвори европскиот пат.
Што добивме за возврат?
Не членство во Европската Унија. Не почеток на суштински преговори. Не крај на блокадите. Напротив. Добивме нови услови, нови барања, нови ултиматуми и нови расправи околу историјата, идентитетот, јазикот и уставните измени. Наместо да се намалува бројот на пречките, тој продолжи да расте.
Токму затоа денес звучи необично кога Никола Димитров зборува за потребата Македонија да не влезе во нова „авантура“ и да не удри повторно во ѕид. Зашто многумина ќе прашаат: ако ова не беше авантура, тогаш што беше? Ако ова не беше удар во ѕид, тогаш како се нарекува ситуацијата во која државата прави историски отстапки, а сепак останува на истото место?
Особено е впечатливо што во интервјуто Димитров признава дека Македонија не смее да отвора пат само до „следното вето и следната блокада“, туку до вистинско членство. Тешко е човек да не се согласи со оваа констатација. Но токму таа реченица претставува и најсилна пресуда за политиките што самиот ги застапуваше со години. Затоа што денес сме токму таму – повторно разговараме за следното вето, за следната блокада и за следниот услов. И токму тука, меѓу големите ветувања и скромните резултати, лицето на една политичка приказна почнува да добива нијанса побледа од бледото.
ПОБЛЕДЕНИ ИЛУЗИИ И НЕПЛАТЕНИ СМЕТКИ
На крајот, ова не е приказна само за Никола Димитров. Ниту само за една влада, една партија или еден договор. Ова е приказна за една политичка култура што предолго живее од ветувања, а премалку од резултати. Култура во која секој неуспех се претставува како чекор напред, секоја отстапка како дипломатска победа, а секое разочарување како неопходна жртва за некоја подобра иднина, која никако да пристигне.
Македонија денес не страда од недостиг од стратегии. Не страда ниту од недостиг од експерти, аналитичари, преговарачи и визионери. Македонија страда од недостиг од одговорност. Од недостиг од луѓе што ќе застанат пред јавноста и ќе кажат: „Погрешивме“. Наместо тоа, со години гледаме како истите актери што вчера нè убедуваа дека нема друг пат, денес ни објаснуваат зошто патот бил потежок отколку што очекувале.
Но народот не живее од објаснувања. Народот живее од резултати. Нацијата не бара совршени политичари. Никогаш не ги барала. Бара чесност кон фактите. Бара способност некој да ја признае разликата меѓу ветувањето и исходот. Зашто најголемата навреда за еден народ не е кога ќе биде излажан еднаш, туку кога и по сите разочарувања повторно ќе му се продава истата приказна во ново пакување.
Затоа можеби најголемата лекција што треба да ја извлечеме од изминатата деценија е дека ниту една меѓународна поддршка, ниту еден договор, ниту една европска престолнина не може да ги замени националната самодоверба и јасната државна стратегија. Почитта не се добива со постојани отстапки. Таа се гради со принципи, со достоинство и со способност да се брани сопствениот интерес без притоа да се биде непријател на никого.
Македонија има право да биде европска држава. Но има и право да поставува прашања. Да бара одговори. Да ги мери политичарите не според нивните говори, туку според последиците од нивните одлуки. Зашто историјата не памети кој бил најелоквентен во телевизиско студио. Историјата памети кој што оставил зад себе.
А кога денес ќе се погледне билансот на годините исполнети со големи зборови, историски компромиси и европски ветувања, останува чувството дека некаде по патот реалноста почнала да личи на една надреална слика на Салвадор Дали. Сè било внимателно насликано, сè изгледало логично, сè имало свое објаснување. Само што часовниците се стопиле, перспективите се искривиле, а ветената иднина останала некаде зад хоризонтот.
И така, додека новите „мелничари“ продолжуваат да ги раскажуваат своите приказни, Македонија повторно стои пред изборот дали ќе верува во зборовите или во фактите.
Зашто понекогаш, кога ќе се расчисти маглата од политичките илузии, кога ќе замолкнат говорите и кога ќе останат само резултатите, целата вистина се појавува пред нас – побледа од бледото.
Доста нè убедуваа. Доста нè преговараа. Доста нè спасуваа. Македонија повеќе нема време да слуша бајки. Време е за достоинство, за одговорност и за резултати. Доста е!
