Рената Сениќ
- Кога нешто што било блиско, дури и извор на задоволство, почнува да го загрозува нашето чувство за личен интегритет, се активира потребата да се дистанцираме
Зошто понекогаш најдлабоко нè одбива токму она што некогаш нè привлекувало? И како телесната одбивност се развива во студен презир кон другите? Психоаналитичката перспектива нуди одговор на овие прашања што ги поврзува развојот на детето, внатрешните забрани и начинот на кој ги цениме другите луѓе.
Одбивноста е една од најраните емоции. Започнува како телесна реакција на отфрлање, но многу брзо се трансформира во психички механизам што ги чува границите на личноста. Во својата книга „Моќите на ужасот“, француската филозофка и психоаналитичарка Јулија Кристева го воведува концептот на „абјектност“, што може да се преведе како она што е отфрлено за да се зачува својот интегритет. Абјект не е само валканото или непријатното. Тоа е она што било блиску, дури и дел од нас, но сега мора да биде исфрлено за да опстанеме како психичка целина.
Начин да се прекине неприфатливото
Одбивноста не е само реакција на нечистотија. Се јавува кога границата помеѓу она што го доживуваме како свое и она што не ни припаѓа е заматена. Телесните течности, распаѓањето и непријатните мириси предизвикуваат одбивност бидејќи нè потсетуваат дека телото не е затворен и стабилен систем. Сличен процес се одвива и на психичко ниво. Кога нешто што било блиско, дури и извор на задоволство, почнува да го загрозува чувството на лична целовитост, се активира потребата за дистанцирање.
Во таа смисла, одбивноста (или гадењето) се јавува како начин да се прекине врската со нешто што претходно било прифатливо, но повеќе не може да се вклопи во сликата за себе. Токму оваа промена на статусот, од познато во неприфатливо, објаснува зошто она што некогаш било привлечно може да стане моќен извор на одбивност.
На оваа динамика навестува и Сигмунд Фројд, основачот на психоанализата, кога зборува за трансформацијата на инстинктите. Она што некогаш било извор на задоволство, под притисок на забраната, станува извор на одбивност. Одбивноста потоа зазема функција да нè заштити од сопствените импулси.
Американскиот адвокат и културен теоретичар Вилијам Иан Милер објаснува дека гадењето не е само заштита од опасност туку и начин на кој ја регулираме социјалната дистанца. Луѓето не реагираат со гадење само на скапано месо или телесни секрети, туку и на прекумерната близина на други луѓе, на нивните навики, мириси и физичка природа. Границата помеѓу „јас“ и „другиот“ се одржува токму преку гадење.
Милер исто така истакнува еден парадокс – одвратноста не ја елиминира привлечноста. Честопати оди рака под рака со неа. Ова отвора простор за психоаналитичко разбирање што Милер го избегнува, но неговите примери го потврдуваат. Во љубовта, одвратноста мора да биде суспендирана. Лицето што е заљубено привремено ја „заборава“ физичката природа на другиот. Кога идеализацијата ќе се смири, телото повторно станува видливо, со сите негови несовршености, а потоа може да се појави одбивност. Затоа, одвратноста често се појавува точно таму каде што порано била љубовта.
Презирот е посложена емоција. Додека одвратноста е поврзана со границите на телото и идентитетот, презирот воведува посложена процена направена од внатрешна критичка инстанца и се однесува на вредноста на друга личност. Презирот се јавува кога доживуваме некого како морално или карактерно недостоен.
