Енергетските показатели на Државниот завод за статистика за мај годинава како повод (1)
Поттикнат од најновите енергетски показатели на Државниот завод за статистика (ДЗС) за мај годинава, колегиумот на „Нова Македонија“ реши уште еднаш да се осврне кон предизвикот за домашно производство на електрична енергија. Притоа во три последователни продолженија на читателите ќе им претставиме ставови и аргументи од енергетски експерти, професори, како и од институции, во врска со предизвикот за домашно производство на струја како фундамент за раст и развој на националната економија односно стопанство. Првиот дел што го објавуваме во продолжение е насловен „Домашната струја е сигурност дека една држава сама ја креира својата економска иднина“, додека вториот и третиот дел, кои ќе бидат објавени во наредните броеви, се насловени „Државата што увезува енергија ја увезува и својата иднина“, а серијалот ќе го заокружиме со редакцискиот коментар „Електричната енергија – новото злато на 21 век“.
- Домашната електрична енергија е конкурентност, индустрија, пониски сметки и гаранција дека државата сама ја креира својата економска иднина
Мајските енергетски показатели на Државниот завод за статистика (ДЗС) испратија порака што одамна не сме ја слушнале со таква јасност. Домашното производство на електрична енергија достигна 462.653 мегават-часа, што претставува 96,5 проценти од вкупната домашна потрошувачка. Практично, земјата во текот на мај речиси целосно ги задоволила своите потреби од својот електроенергетски систем. На прв поглед, тоа е некаков обичен статистички податок. Но, во суштина, тоа е една силна економска порака. Затоа што секој мегават-час произведен дома значи помала изложеност на ценовните шокови на европските берзи, помала потреба од увоз во периоди кога цените експлодираат и поголема можност државата да ја планира сопствената енергетска политика без постојана зависност од надворешни фактори. Енергијата одамна не е само енергетска инфраструктура туку е и економска безбедност.
Кога производството плаќа помалку за струја, производите стануваат поконкурентни
Македонската економија е силно зависна од индустриското производство. Металургијата, прехранбената индустрија, хемиската индустрија, градежните материјали, автомобилските компоненти и десетици други производствени гранки ја вградуваат цената на електричната енергија директно во цената на својот производ. Таа е дел од производствената цена. Колку е пониска и постабилна цената на електричната енергија толку е поконкурентен финалниот производ на домашниот и на странските пазари. Затоа енергетската независност не е само прашање за електроенергетските компании. Таа е индустриска политика.
Доколку државата располага со доволно домашни производствени капацитети, таа има значително поголем простор да обезбеди ценовна стабилност отколку во услови кога голем дел од потребната електрична енергија мора да се купува на регионалните пазари, каде што цените знаат драматично да варираат. Не е случајно што најсилните индустриски економии во Европа и во светот не ја препуштаат својата енергетска иднина исклучиво на увоз. Тие инвестираат во сопствени извори.
Домашната струја значи и пониски сметки за граѓаните
Истата логика важи и за домаќинствата. Кога државата располага со доволно домашно производство, помала е изложеноста на екстремните ценовни движења што се случуваат на европските берзи. Енергетската криза од 2021–2022 година покажа колку брзо увозно зависните земји можат да се соочат со драматичен раст на трошоците за електрична енергија. Тоа не значи дека домашното производство автоматски е најевтино во секоја ситуација. Производството од различни технологии има различни трошоци, а цените зависат и од горивата, инвестициите и пазарните услови. Но, сопственото производство ѝ дава на државата поголема можност да управува со ризиците и да обезбеди постабилно снабдување. Во вакви услови, домашниот електроенергетски систем станува не само економски ресурс, туку и инструмент за социјална стабилност.
Термоцентралите денес, новите технологии утре
Мајската статистика на ДЗС покажува и уште еден важен податок. Дури 99,9 проценти од потрошениот јаглен бил употребен за производство на електрична енергија, што потврдува дека термоцентралите и понатаму се значаен дел од домашниот производствен систем. Во исто време, Македонија има обврски за намалување на емисиите и постепена енергетска транзиција. Овие две реалности не мора да бидат спротивставени. Напротив. Додека не се изградат доволно нови сигурни производствени капацитети, термоцентралите остануваат дел од системот за обезбедување стабилност. Но нивната улога треба постепено да се намалува како што ќе се зголемува уделот на нови технологии и поодржливи извори. Паралелно, треба апсолутно да се поддржи новата енергетска стратегија на Министерството за енергетика. Енергетската независност е апсолутен приоритет во контекст на економските реформи. Да се охрабрат и поддржат потребните инвестиции во когенеративни постројки, нови хидроцентрали, ветерни и соларни централи, модерни системи за складирање енергија и паметна преносна мрежа. Ваквиот пристап е во согласност со современите енергетски стратегии, кои комбинираат различни извори за да обезбедат сигурност и флексибилност на системот.
Можеби треба да се почне да се размислува и за малите модуларни нуклеарни реактори
Во последните години сè повеќе европски земји разгледуваат можности за примена на мали модуларни нуклеарни реактори (СМР) како дел од долгорочната декарбонизација и обезбедувањето сигурно базно производство на електрична енергија. За Македонија ова не е проект за набрзо. Но е тема што заслужува сериозна стручна и јавна дебата. СМР-технологијата сè уште е во развој и постепено влегува во комерцијална примена во повеќе земји, па затоа не треба да се претставува како брзо решение. Но разгледувањето на оваа опција денес може да биде дел од долгорочното планирање на енергетскиот микс, заедно со обновливите извори, хидроенергијата и когенерацијата. Енергетската независност бара повеќе различни технологии, а не потпирање само на еден извор.
Без стабилна електрична енергија нема конкурентна индустрија
– Без стабилна и евтина струја нема конкурентна национална индустрија. Без конкурентна индустрија нема економски раст. Без економски раст нема повисок животен стандард. Токму затоа мајските бројки од годинава што ги публикува ДЗС во врска со производството на домашна електрична енергија не треба да останат само статистика во архивите на Државниот завод за статистика. Тие се потсетник дека домашното производство на електрична енергија не е само прашање на енергетика – вели нашиот соговорник, пензиониран професор на Факултет за електротехника и информациски технологии (ФЕИТ), односно тогашниот Електротехнички факултет.
Притоа, тој додава и свој став за енергетската самостојност за диверзифициран, модерен и сигурен домашен производствен систем што ќе обезбеди енергетски суверенитет за индустријата, граѓаните и идните генерации
– Тоа е прашање на национална економија, на индустриски развој, на сигурност за домаќинствата и на способност државата самостојно да ги носи своите развојни одлуки. Во свет во кој енергијата станува сè поскапа геополитичка валута, најголемата инвестиција што Македонија може да ја направи не е само во нови мегавати туку и во сопствена енергетска самостојност – заснована на диверзифициран, модерен и сигурен домашен производствен систем што ќе обезбеди енергетски суверенитет за индустријата, граѓаните и идните генерации. Затоа, јавноста треба да инсистира на продолжување на проектите на Министерството за енергетика и да даде поддршка во полн капацитет – вели нашиот соговорник, професор по енергетика.
(Продолжува утре со: Државата што увезува енергија ја увезува и својата иднина)
