Повод: Сто шеесет и две години од раѓањето на лингвистот и истражувач на македонските дијалекти Ватрослав Облак
- Ватрослав Облак, кој зад себе има околу 150 научни труда, е симболичка фигура што ја претвора филологијата во мост меѓу културите. Неговата љубопитност и храброст ја претставија Македонија пред европската филологија, внесувајќи ја во научната карта на континентот како простор на автентичност и јазична разновидност. Во неговите записи, македонските дијалекти не се само предмет на студија туку сведоштво за живата меморија на еден народ што преку јазикот ја чува својата душа
- Капиталниот труд „Македонските студии“ на Облак, објавен во 1896 година, не претставува само лингвистички труд туку и симболичка декларација: доказ дека македонскиот јазик е жив, самостоен и научно признаен и дека неговата автентичност може да се брани со педантност, факти и со научна строгост
Денеска, на 15 мај, се навршуваат 162 години од раѓањето на Ватрослав Облак (1864–1896), словенечки и австриски лингвист, славист и истражувач на македонските дијалекти. Неговата кратка, но плодна животна патека го води од училишните клупи во Целје и Загреб, преку студиите во Виена, до теренските истражувања во Македонија и Далмација. Облак, кој на само 27 години се стекнал со титулата доктор на науки, оставил зад себе околу 150 научни труда и го основал списанието „Архива за словенска филологија“. Иако неговиот живот бил прекинат од туберкулозата на 32-годишна возраст, неговата посветеност на словенските јазици и особено на македонските дијалекти останува трајна бележитост во историјата на славистиката. Но Облак не е само научник од минатото – тој е симболичка фигура што ја претвора филологијата во мост меѓу културите. Неговата љубопитност и храброст ја претставија Македонија пред европската филологија, внесувајќи ја во научната карта на континентот како простор на автентичност и јазична разновидност. Во неговите записи, македонските дијалекти не се само предмет на студија туку сведоштво за живата меморија на еден народ што преку јазикот ја чува својата душа.
Млад научник што ја претстави Македонија пред Европа
Во втората половина на 19 век, славистиката се најде пред едно од своите најголеми прашања – јазичната основа на старословенскиот јазик, темелот врз кој се изградила целата словенска писменост и културна традиција. Дебатата кулминираше во судирот меѓу две големи теории: панонската, застапувана од Јернеј Копитар, и македонската, поддржувана од Ватрослав Јагиќ и неговиот ученик Ватрослав Облак. Кон крајот на 1891 година, младиот словенечки филолог Ватрослав Облак заминал во Македонија, свесен дека токму тука – во срцето на јужните словенски земји – може да се најдат клучевите за разбирање на старословенскиот. Неговите истражувања во околината на Солун, особено во селото Сухо, открија дијалект што се покажал како тесно поврзан со старословенскиот јазик. Тоа не било само лингвистички факт туку и културно откритие: Македонија се потврди како жива лабораторија на словенската јазична историја.
Од овие истражувања произлезе капиталниот труд „Македонските студии“ (Macedonische Studien), објавен во 1896 година. Во него Облак не само што ги констатира особеностите на македонските дијалекти туку и ја зацврстува македонската теорија за старословенскиот јазик, давајќи му научна тежина на ставот дека токму македонската јазична почва е најблиска до првобитниот старословенски. Со тоа, Облак ја внесе Македонија во европската филолошка карта – не како периферија, туку како центар на словенската духовна традиција. Неговата работа е сведоштво дека јазикот е повеќе од средство за комуникација: тој е меморија, идентитет и мост меѓу културите.
Автентичноста на македонскиот говор пред европската филологија
Словенечкиот филолог Ватрослав Облак пристигнал во околината на Солун во време кога Македонија била вистинско поле на судир меѓу различни црковни и просветни пропаганди. Тие систематски настојувале да ја асимилираат македонската популација преку изучување туѓи јазици и историја, со цел да ги избришат автохтоната културна и јазична меморија. Особено била силна бугарската пропаганда, која со поддршка на бугарската влада и премиерот Стефан Стамболов изградилa простран образовен систем. Во многубројните училишта наставата се одвивала исклучиво на бугарски јазик, а учителите најчесто биле испратени од самата бугарска држава, со што се настојувало да се создаде нов идентитет и да се потисне македонскиот. Во такви услови, Облак ги покажал својата научна педантност и свесност за политичките влијанија. Тој настојувал да разговара со жители што не биле изложени на пропагандните училишта, за да ја зачува автентичноста на македонскиот говор. Во Солун запознал момче од дебарскиот крај, на возраст од девет до 10 години, кое само неколку месеци посетувало бугарско училиште. Облак заклучил дека краткиот престој не можел да влијае врз неговиот дијалект, па така, сведоштвото на детето било чист извор за македонскиот јазик.
Слично постапувал и понатаму: кога ги проучувал дијалектите во околината на Солун, тој намерно разговарал со жени што ретко или никогаш не го напуштале родното село. На тој начин нивниот говор останувал најмалку „заматен“ од надворешни влијанија. Облак внимателно проверувал дали тие потекнуваат од истото место, дали посетувале училиште, дали знаат да читаат или да пишуваат, дали живееле надвор од селото или, пак, имале сопрузи емигранти од други краишта. Само кога се уверувал во нивната автохтоност и „неизвалканата чистота“ на нивниот јазик, ги засновал своите белешки. Оваа педантност не била само научна дисциплина туку и симболичка форма на отпор против асимилациските политики. Со својата методологија, Облак ја заштитил македонската јазична автентичност и ја внел во европската филолошка карта како доказ дека македонскиот јазик е жив, самостоен и непокорен пред политичките влијанија.
Филологијата против пропагандата
Како резултат на својата педантност и научна дисциплина, Ватрослав Облак во капиталниот труд „Македонските студии“ запишал повеќе од стотина збора што се карактеристични за македонскиот јазик. Тие зборови не биле само лингвистички белешки туку живи сведоштва за јазичната автентичност на еден народ што во тоа време бил изложен на силни асимилациски притисоци. Меѓу многубројните типични македонски форми, Облак издвојува глаголски облици како: бев, беше, бевме, печев, печеше, криев, криеше, пеев, пееше, знаев, купував, фалев, пливав – зборови што ги потврдуваат посебноста и самостојноста на македонскиот јазик во однос на соседните дијалектни групи. Истражувачкиот труд „Македонските студии“ бил објавен во 1896 година, по смртта на Облак, од неговиот ментор Ватрослав Јагиќ, еден од најголемите слависти на 19 век. Јагиќ не само што го уредил и објавил трудот туку како прилог приложил и неколку писма што Облак ги испратил додека престојувал во Македонија. Тие писма се драгоцен документ – сведоштво за научната страст, но и за историскиот контекст во кој се одвивале истражувањата.
Во едно од писмата Облак запишува: „Словенските дијалекти на Македонија се од особен интерес за словенската филологија од многу причини. Пред сè, тие се строго определувачки по прашањето за татковината на старословенскиот. Дефинитивното решение на старословенското прашање е невозможно без точно познавање на јужномакедонските дијалекти, особено на дијалектот што се зборува во Солунската област“. Со оваа мисла, Облак ја поставува Македонија во центарот на европската филолошка дебата. Тој укажува дека без македонските дијалекти не може да се реши прашањето за татковината на старословенскиот јазик – прашање што било клучно за целата славистика.
Во друг дел од писмата, Облак се осврнува на прашањето за идентитетот на жителите на Македонија: „Дали жителите се чувствуваат како Бугари или Срби – можат сами да одлучат, ова не е тема на словенска филологија“. Со оваа реченица тој јасно ја одделува науката од политиката, нагласувајќи дека филологијата има задача да ја утврди јазичната вистина, а не да се вмешува во националните пропаганди. Така, „Македонските студии“ не се само лингвистички труд туку и симболичка декларација: доказ дека македонскиот јазик е жив, самостоен и научно признаен и дека неговата автентичност може да се брани со педантност, факти и со научна строгост. Д.Ст.
