• Љубовна драма од Демирхисарско, преточена во народна песна што преживеала генерации. Која била Спаса од Брезово? Дали нејзиниот сакан Трајче бил комита на Јордан Пиперката? Каде завршила необичната љубовна приказна и што откриваат еден стар ракопис, семејното предание и сведоштво што стигнува дури од Бразил?

Иако долги години, паралелно со новинарството, професионално се занимавав и со музика, ретко која народна песна ме заинтригирала толку многу како „Свршена Спаса побегна“. Тоа започна кон крајот на осумдесеттите години од минатиот век, кога оваа песна, веќе добро позната во демирхисарскиот крај, стана предмет на нашиот музички интерес. Во групата „Бисер“ решивме да ја обработиме, да ѝ дадеме посовремен звук, но притоа да ја зачуваме нејзината изворна народна препознатливост. Не се сеќавам со сосема јасна прецизност на сите разговори и дилеми што тогаш ги водевме. Но добро паметам дека песната ја познававме во народна, усно пренесувана форма, а не располагавме со целосен публикуван текст од кој би можеле да составиме подолга музичка целина. Постојано имав впечаток дека некаде недостигаат стихови. Дека приказната е подолга од она што се пееше. Дека некој, некогаш, нешто изоставил, заборавил или едноставно го приспособил на потребите на тогашните народни пејачи. Затоа настојувавме песната да добие јасен почеток, разбирлив тек и природен завршеток. Од постојните народни стихови направивме избор и ги подредивме во заокружена целина. Не допишувавме нови стихови, ниту посегнувавме по изворната содржина. Нашиот творечки придонес беше во музичката обработка, аранжманот и изведбата. Сакавме песната да го зачува својот демирхисарски белег, а истовремено да добие звук што ќе биде близок и до пошироката публика. И така, „Свршена Спаса побегна“ доби нов изведувачки живот.

ПЕСНА ЗА БЕГСТВО, А СЕ ПЕЕ НА СВАДБИ!

Има една необична, речиси комична страна во животот на оваа песна. Иако нејзината содржина зборува за девојка што бега од договорената свршувачка, „Свршена Спаса побегна“ со години беше меѓу најбараните песни на свадбите, семејните веселби, крштевките и другите прослави. Како еден од основачите и музичарите на „Бисер“, сум бил сведок на безброј такви ситуации. Сватовите расположени, музиката свири, младоженците се веселат, а некој од гостите одеднаш ќе извика: „Ајде, свирете ја ’Свршена Спаса побегна’!“
И ние ќе ја засвириме! А песната, ако внимателно ја слушнете, воопшто не е некаква обична свадбарска честитка. Напротив, таа зборува за свршувачка што една девојка не сакала да ја прифати.
На еден охридски портал дури е објавена хумористична свадбарска анегдота поврзана со нарачувањето на оваа песна, во многу незгоден контекст за невестата. Народот, кога ќе се развесели, не ги анализира секогаш стиховите. Важно е песната да го крене расположението! И денес, кога ќе се сетам на тие свадбарски нарачки, не можам да не се насмеам. Но зад веселата мелодија и популарноста на песната се крие една многу посериозна приказна. Приказна за љубов, родителска волја, договорена свршувачка и необична храброст на една млада девојка.

КОЈА БИЛА СПАСА И ЗОШТО ПОБЕГНАЛА?

Според народното предание, Спаса била девојка од демирхисарското село Брезово. Нејзините родители, како што налагале тогашните обичаи во многу патријархални семејства, одлучиле да ја свршат за момче што тие го избрале. Но Спаса, изгледа, имала поинакви животни планови. Нејзиното срце му припаѓало на Трајче од Бабино. И тука започнува приказната што народот ја претворил во песна. Според преданието, една ноќ Спаса го напуштила родното Брезово и пеш тргнала кон Бабино, кај својот сакан. Денес таквата одлука можеби не изгледа необично. Но ако настанот навистина се случил во времето што го претпоставуваме, на крајот од 19 или почетокот на 20 век, тогаш станува збор за чин што барал голема решителност.
Пред младата девојка стоеле планински предели, шумски патеки, неизвесно ноќно патување и опасности што не можела однапред да ги предвиди. Ако настанот се случил во последните децении на османлиското владеење, тогаш и општата несигурност во тие времиња можела да биде дополнителна опасност. Но тоа е историска претпоставка, а не податок потврден во самата песна. И покрај сè, Спаса тргнала. Не затоа што знаела што ја очекува на крајот од патот, туку, ако му веруваме на преданието, затоа што знаела кај кого сака да стигне.

А КАДЕ БИЛ ТРАЈЧЕ?

Еве една од најинтересните подробности во самата песна. Додека Спаса патувала кон Бабино, Трајче не бил дома! Според стиховите, тој бил на гости во Сопотница. Таму добил абер дека треба да се врати. Во песната се споменува и неговото враќање на коњ. Дали навистина бил на гости по повод празникот Свети Никола Летен, како што се прераскажува во една верзија на приказната? Тоа засега не можеме да го потврдиме. Но присуството на Сопотница е интересно. Народниот пејач не ја сместил случката во некое неопределено место, туку во три конкретни демирхисарски села: Брезово, Бабино и Сопотница. Дали тоа се вистинските места на случувањето или подоцнежна поетска обработка? И тоа останува отворено прашање. Во секој случај, средбата на Спаса и Трајче претставува средишен момент на песната. Таа доаѓа кај него поради несаканата свршувачка, а тој се соочува со нејзината неочекувана одлука. Што се случило потоа? Тука народната песна ни остава повеќе прашања отколку одговори.

БАБА ЦВЕТАНКА ОСТАВИЛА РАКОПИС СО ПЕСНАТА!

Можеби највредната трага во нашето истражување доаѓа од селото Бабино. Во едно објавено сеќавање се раскажува дека деведесет и двегодишната баба Цветанка, пред својата смрт, му оставила на гајдаџијата Ванчо Спасеновски рачно запишан текст на песната „Свршена Спаса побегна“. Според ова сведоштво, баба Цветанка била очевидец на настанот.
Спасеновски тврдел дека го зачувал оригиналниот лист и дека песната била запишана целосно, без изоставени стихови. Уште поважно, тој наведувал дека Трајче бил еден од неговите прадедовци. Ако овие податоци се точни, тогаш можеби не станува збор само за народна легенда што со генерации се прераскажувала, туку за семејно предание што зачувало спомен за вистински луѓе. Секако, ракописот не ни е достапен за непосредна проверка. Не знаеме кога бил напишан, ниту кога живеела баба Цветанка. Но замислете какво откритие би било ако се пронајде тој лист хартија! Можеби токму таму се стиховите што ни недостигаа кога пред речиси четири децении ја подготвувавме песната за снимање со „Бисер“.

ТРАЈЧЕ — КОМИТА НА ЈОРДАН ПИПЕРКАТА?

А сега доаѓаме до една уште позагадочна подробност. Под снимка на песната во изведба на „Бисер“ објавена на интернет се појавува коментар од профил што се претставува како глас на македонски иселенички семејства од Велмеј, Брезово и Мало Илино, населени во Сао Паоло, Бразил. Во пораката се споменува и клубот на Македонската патриотска организација „Д-р Љубен Топчев“. Авторот тврди дека песната му е посветена на Трајче Неделков Божинов, роден во Бабино, кој бил комита во четата на познатиот демирхисарски војвода Јордан Пиперката. Ова е податок што навистина ја буди истражувачката љубопитност.
При дополнителното пребарување, во објавениот историски преглед на Бабино, меѓу револуционерите се среќава името Трајче Неделков Божиновски, со упатување кон изданието „Илинденски сведоштва“ на Државниот архив. Совпаѓањето е интересно. Но дали станува збор за истиот Трајче што го опеала народната песна? И дали навистина бил припадник на четата на Јордан Пиперката? Тоа засега не е докажано. Не успеав да пронајдам независен документ што непосредно ги поврзува револуционерот Трајче Неделков Божиновски и девојката Спаса од Брезово. Затоа овој податок го оставам како значајна истражувачка трага, а не како конечна историска вистина.

ДАЛИ СПАСА И ТРАЈЧЕ ОСТАНАЛЕ ЗАЕДНО?

Ова прашање особено ме заинтригира. Ако Трајче навистина бил прадедо на Ванчо Спасеновски, дали тоа значи дека Спаса и Трајче се венчале и создале семејство? Можно е. Но не е докажано дека Спаса била неговата сопруга или дека Ванчо потекнувал токму од нивниот брак. Можеби љубовта завршила среќно. Можеби приказната имала поинаков развој. А можеби народната песна го зачувала само најдраматичниот дел од случувањето. Тоа се прашања на кои засега немаме сигурен одговор. И токму во тоа е дел од привлечноста на оваа стара песна.

КАКО „БИСЕР“ ЈА ОДНЕСЕ СПАСА МНОГУ ПОДАЛЕКУ ОД БАБИНО

Кон крајот на осумдесеттите и почетокот на деведесеттите години од минатиот век, демирхисарската група „Бисер“ ја обработи и сними „Свршена Спаса побегна“. Како еден од основачите на групата, можам непосредно да посведочам дека настојувавме да создадеме музички аранжман што ќе го зачува народниот карактер на песната, но истовремено ќе биде близок и прифатлив за пошироката публика. Не беше тоа само прашање на мелодија, ритам и инструментална придружба. Требаше да се раскаже една цела приказна.
И мислам дека успеавме. Песната стана еден од препознатливите музички белези на „Бисер“. Се пееше на свадби, се слушаше на радио, се изведуваше на телевизиски настапи и продолжи да живее и по времето на нашата најголема музичка активност. И денес нејзини снимки можат да се најдат во дигиталните музички архиви. Дали постои постара студиска снимка од нашата? Засега немаме потврда. Но сигурно е дека песната постоела во народното пеење многу пред да ја обработиме.

ЉУБОВТА ШТО НЕ СЕ ПРЕДАЛА НА ЗАБОРАВОТ

И еве сум, по толку години, повторно пред истата песна. Само што сега не ме интересираат толку тактовите, ритамот и музичкиот аранжман.
Ме интересираат луѓето. Која била Спаса? Колку години имала кога побегнала? Дали нејзините родители некогаш ѝ простиле? Дали Трајче ја пречекал како своја идна сопруга? Дали навистина бил комита? И дали некаде во Бабино сè уште постои ракописот на баба Цветанка? Можеби никогаш нема да ги дознаеме сите одговори. Но едно е извесно: народот зачувал песна за девојка што, според преданието, не сакала друг да одлучува за нејзината љубов. Во едно време кога женскиот збор неретко имал помала тежина од родителскиот договор, Спаса се осмелила да ја избере сопствената судбина. Ако преданието е веродостојно, тоа е нејзината вистинска храброст. Можеби затоа оваа песна и денес живее. Не само поради убавата мелодија, ниту само поради изведбата на „Бисер“, туку затоа што зад неа се крие нешто многу поголемо — човечката желба да се сака слободно. Спаса побегнала од свршувачката. Но од народното паметење никогаш не побегнала.

Пишува: Благоја Шундовски