- Најголемите хорори не се кријат во темнината, туку во најдлабоките лавиринти на човечкиот ум
На прв поглед, приказната на „Станарот“ е едноставна. Трелковски, тивок и повлечен службеник со полско потекло што живее во Париз, изнајмува стан чија претходна станарка, Симон Шул, се обидела да изврши самоубиство фрлајќи се низ прозорецот. Таа подоцна умира во болница, а Трелковски постепено се вселува во нејзиниот поранешен живот. Она што започнува како обичен чин на преселба се претвора во психолошка спирала од која нема излез.
Соседите изгледаат необично строги, зградата функционира според непишани правила, а секое најмало нарушување на редот се казнува со ладни погледи и прикриени закани. Полека, Трелковски почнува да чувствува дека луѓето околу него не сакаат само да го контролираат неговото однесување туку да го избришат како личност и да го претворат во копија на претходната станарка.
Полански никогаш не открива дали навистина постои заговор или сè се случува во главата на главниот лик. Токму во таа неодреденост лежи силата на филмот. „Станарот“ не е мистерија што бара решение, туку искуство што го принудува гледачот самиот да одлучи каде завршува реалноста, а каде започнува паранојата.
Во тоа се крие неговата безвременост. Денес, кога милиони луѓе живеат во огромни градови опкружени со непознати лица, кога социјалниот притисок честопати нè тера да се приспособуваме на туѓите очекувања, приказната за човек што постепено го губи сопствениот идентитет звучи речиси пророчки.
Апартманот како кафез
Во филмовите на Полански просторот никогаш не е само место на случување. Тој е жив организам што влијае врз ликовите. Во „Станарот“, зградата е речиси главен лик.
Тесните скали, долгите ходници, темните прозорци и дворот што постојано го набљудува Трелковски создаваат чувство дека секој негов чекор е следен. Камерата често останува неподвижна, како и самите соседи, кои изгледаат како да не живеат, туку само набљудуваат.
Особено е впечатлива употребата на тишината. Наместо постојана музика, Полански ја користи акустиката на зградата – звукот на чекори, крцкањето на подот, далечните разговори, затворањето на вратите – за да создаде чувство дека опасноста демне зад секој агол.
Фотографијата на Свен Никвист дополнително ја засилува таа атмосфера. Познат по соработката со Ингмар Бергман, Никвист работи со природно осветлување и придушени тонови што му даваат на филмот речиси документарна уверливост. Благодарение на тоа, кошмарот никогаш не изгледа натприродно – напротив, изгледа болно реален.
Полански како актер – една од неговите најхрабри одлуки
Одлуката самиот да го игра Трелковски била ризична, но се покажала како една од најсилните страни на филмот.
Полански не создава класичен трагичен херој. Неговиот лик е обичен човек што сака само мирен живот. Тој е несигурен, воздржан, често непријатно учтив и речиси невидлив. Токму затоа неговото постепено распаѓање изгледа толку убедливо.
Наместо големи драмски експлозии, актерската игра се темели на ситни промени: поглед што станува сè понесигурен, тело што се движи сè повнимателно, глас што постепено ја губи сигурноста. Полански прикажува човек што не полудува одеднаш, туку полека исчезнува како личност.
Покрај него, Изабел Аџани внесува човечка топлина во ликот на Стела, единствената фигура што нуди можност за нормалност. Но ни таа не може да го спаси Трелковски од неговото пропаѓање. Шели Винтерс, Мелвин Даглас и другите споредни актери создаваат галерија од лица што никогаш не изгледаат отворено заканувачки, но токму нивната воздржаност ја прави атмосферата уште понепријатна.
Хорор без чудовишта
„Станарот“ често се нарекува хорор, но во него нема класични чудовишта, духови или натприродни суштества.
Стравот произлегува од нешто многу пострашно – можноста човекот постепено да престане да биде самиот тој.
Филмот отвора многубројни прашања. Дали идентитетот е нешто што навистина ни припаѓа или е производ на очекувањата на околината? Колку лесно човекот може да биде оттурнат кон лудило? Дали осаменоста сама по себе може да стане болест?
Полански никогаш не ги објаснува овие дилеми. Наместо тоа, му дозволува на гледачот самиот да ги почувствува. Тоа е една од причините зошто филмот и денес предизвикува различни толкувања. За некого тоа е приказна за шизофренија. За друг – критика на општеството што ја уништува индивидуалноста. За трет – егзистенцијална алегорија за човекот што се губи во анонимноста на модерниот град.
Најголемите филмови никогаш не нудат само едно читање. „Станарот“ е токму такво дело.
Полански и неговото влијание врз творештвото на современите автори – Аронофски, Парк Чан-вук и Ари Астер
Иако денес важи за класика, филмот при премиерата не бил едногласно прифатен. Дел од критичарите очекувале нов „Розмарината бебе“ и биле збунети од неговата апстрактност и намерна двосмисленост. Со текот на времето, токму тие особини станале причина за неговата култна репутација.
Филмот е адаптација на романот на францускиот писател и илустратор Ролан Топор, една од најнеобичните фигури на францускиот надреализам. Полански не го следи романот буквално, туку му дава уште поинтензивна психолошка перспектива.
Интересно е и тоа што многу современи режисери, меѓу кои Дејвид Финчер, Дарен Аронофски, Парк Чан-вук и Ари Астер, го наведуваат Полански како значајно влијание врз нивниот пристап кон психолошката напнатост и просторот. Иако секој од нив има свој стил, во нивните филмови лесно се препознава поланскиевската идеја дека вистинскиот ужас не мора да доаѓа однадвор – тој може да се роди во умот на човекот.
Значењето на „Станарот“ половина век подоцна
Педесет години по премиерата, „Станарот“ останува едно од оние дела што не можат целосно да се објаснат. Секоја нова генерација гледачи во него препознава различни стравови. Денес тие стравови се можеби уште поактуелни: губење на идентитетот, социјална изолација, анонимност во големите градови, потребата постојано да се приспособуваме и чувството дека животот ни го обликуваат сили што не можеме да ги контролираме.
Она што некогаш изгледало како бизарен психолошки кошмар, денес изгледа како извонредно прецизна дијагноза на современото општество.
„Станарот“ не е филм што сака да нè исплаши со ненадејни шокови. Тој нè вознемирува на многу подлабоко ниво. Нè тера да се запрашаме што останува од човекот кога постепено ќе му биде одземено сè што го прави единствен – неговите навики, неговите избори, неговото име, па дури и неговото лице.
Токму затоа, половина век по неговото создавање, ова ремек-дело на Роман Полански не е само еден од најдобрите европски психолошки трилери на дваесеттиот век. Тоа е филм што продолжува да нè предизвикува, да нѐ вознемирува и да нѐ фасцинира, потсетувајќи нè дека најголемите хорори не се кријат во темнината, туку во најдлабоките лавиринти на човечкиот ум. Малку филмови успеваат да ја задржат таа моќ и по педесет години. „Станарот“ е еден од нив.
