Поминаа речиси три месеци откако САД и Израел ја почнаа војната против Иран, кој одговори со затворање на Ормускиот Теснец, блокирајќи едно од главните поморски патишта во светот и оставајќи повеќе од 20.000 морнари на цедило. Повеќе од 16 недели неизвесност и директни закани за нивната безбедност ја претворија кризата во најсмртоносен конфликт за трговската морнарица од крајот на 1980-тите, што сега би можел да заврши по договорот постигнат меѓу администрацијата на Доналд Трамп и иранската власт на ајатоласите.
– Иако постои опипливо чувство на олеснување од можноста за завршување на активните непријателства, тоа е длабоко тажно, претпазливо олеснување, силно обележано од траумата и загубите од изминатите четири месеци – вели Саман Резаи, генерален секретар на Синдикатот на иранските трговски морнари (ИММС), во интервју за „Ел паис“.
Меѓународната федерација на транспортни работници (ИТФ) поврзана со ИММС исто така го поздрави договорот, но нагласува дека тоа е „само почеток“ и дека „текстот на хартија мора да се преведе во конкретни акции“. Со други зборови, мора да постојат „апсолутни, обврзувачки и проверливи гаранции“ дека ниту една од страните нема да нападне цивилни транспортни работници, кои „ја платија цената на конфликтот“.
Меѓународната поморска организација (ИМО) има евиденција за 46 потврдени напади врз цивилни бродови, кои доведоа до смрт на најмалку 14 морнари. Повеќето беа од ирански оган, иако некои беа од спротивната страна, вклучувајќи го и инцидентот поврзан со товарниот брод „Сетебело“, кон кој морнарицата на САД истрела неколку ракети на 10 јуни, откако го обвини за трговија со Исламската Република Иран. Притоа загинаа тројца индиски морнари.
Сепак, на таа листа не се вклучени смртните случаи на 54 ирански морнари (покрај уште 66 повредени и седуммина исчезнати), според податоци што иранската влада ги презентираше на неодамнешната седница на Комитетот за техничка соработка на ММО и што ги потврдува ИММС.
– Овие смртни случаи се резултат на воени акции против нашата цивилна поморска инфраструктура. Нашите морнари беа нападнати во директни бомбардирања на нашите пристаништа и трговски бродови, како и во напади врз крајбрежните заедници во кои загинаа 16 рибари – вели Резаи.
Статистиката на ММО, исто така, не ги евидентира смртните случаи од болест за време на блокадата. Тоа беше случај со индискиот морнар Нишант Уиртанатан (35), втор офицер на бродот „Селестиал“, кој беше запрен на 20 мај од американските поморски сили додека се упатуваше кон азиската земја. Американците го принудија бродот да се пренасочи кон оманските води, а екипажот побара медицинска помош бидејќи Уиртанатан веќе беше болен.
– Сопственикот на бродот рече дека ќе испрати хеликоптер да го евакуира, но никогаш не пристигна. Повиците за помош беа игнорирани – тврди индискиот синдикат ФСУИ.
Доколку бројките презентирани од иранските власти се потврдат, тие би имале вкупно околу 70 смртни случаи, што, и покрај релативната краткост на конфликтот, би го направиле најсмртоносна меѓудржавна војна за трговската морнарица уште од конфликтот помеѓу Иран и Ирак (1980-88), кога двете спротивставени страни меѓусебно потопуваа танкери, при што повеќе од 400 морнари беа убиени.
– Морнарите се цивили, а не војници. Тие се заробени, исцрпени и исплашени и им е потребна помош – вели лидерот на иранскиот синдикат.
„Молете се за нас“
Англиканската добротворна организација „Мисијата на морнарите“ нуди поддршка на трговските екипажи без оглед на вероисповедта уште од 1856 година, со мрежа што опфаќа 200 пристаништа во околу 50 земји низ целиот свет, вклучувајќи ги и оние на Блискиот Исток.
– На почетокот на војната нашите колеги што ги посетија бродовите ни кажаа дека морнарите биле многу исплашени бидејќи виделе ракети како летаат и не знаеле каде ќе паднат – изјави Џон Атенборо, регионален капелан на Мисијата на морнарите за Блискиот Исток и Југоисточна Азија.
Дури и сега тие остануваат исплашени, несигурни дали мировниот договор ќе се одржи.
– Еден од нашите капелани посети неколку брода во Заливот, а морнарите го прашаа дали можат да се чувствуваат безбедно и дали овој мир е вистински или ќе биде траен. Тие беа среќни што го видоа мојот колега, па го прашаа, можете ли да се молите за нас, за наша заштита – се сеќава Атенборо.
Четири брода од германската бродска компанија „Хапаг-Лојд“, кои превезуваат вкупно околу 100 морнари, продолжуваат да чекаат во Персискиот Залив додека условите не дозволат безбеден транзит низ Ормуз.
– Беше многу тешка ситуација за морнарите бидејќи се во воена зона и имаше напади. Најлошото нешто беше неизвесноста, не знаејќи кога ќе заврши војната. Затоа одржувавме дневен контакт со нашите екипажи за да ја провериме нивната состојба и да ја процениме безбедноста. Исто така, ја проширивме покриеноста со сателитски интернет за да можат да останат во контакт со своите семејства – вели Хања Рихтер од „Хапаг-Лојд“.
Бродовите на „Хапаг-Лојд“, како и повеќето од големите бродски линии, се закотвија во близината на Обединетите Арапски Емирати, каде што можеа да преземат резерви. Не во пристаништето, како што е вообичаено, туку преку бродови што носат вода за пиење, храна и гориво од брегот и собираат отпад што го создаваат морнарите.
Фил Белчер, портпарол на „Интертанко“ – трговското здружение што ги претставува сопствениците на танкерски бродови, преку кое се поврзани околу 100 брода што сè уште се во Персискиот Залив (со околу 2.400 члена на екипажот), признава дека било тешко да се ослободат екипажите во текот на првиот месец, со регионалните аеродроми под напад и запрениот воздушен сообраќај, но вели дека оттогаш можеле да ги ротираат екипажите.
– Морнарите имаат право на репатријација и можат да одбијат да останат на тие бродови. Тоа право го почитуваат нашите членови – вели Белчер.
Но тоа не е секогаш случај. Како и во сите сфери на животот, постојат класи во морнарството. Оние што работат за добро воспоставени големи бродски компании имаат тенденција да имаат подобри плати, услови за работа и основни права. Во други случаи тоа не е така.
– Мислев дека сум видел сè, но кога ќе видите морнари овде како заработуваат 75 евра дневно или ирански сопственици на бродови што должат со месеци плати и велат дека ќе им платат дури на крајот од годината, тоа ве лути – вели Мохамед Арачеди, координатор на ИТФ за арапскиот свет и Иран.
Организацијата добила повеќе од 2.000 барања за помош во текот на речиси четиримесечниот конфликт, особено за сопствениците на бродови што одбиваат да ги репатрираат екипажите.
Предвид треба да се земат и напуштените бродови. Најголемите компании во секторот успеаја да ја компензираат кризата во Ормуз со зголемен сообраќај на други маршрути, но за помалите бродски компании, оставањето бродови неподвижни во Заливот може да биде смртоносен удар.
– Напуштањето на бродовите, односно сопствениците што се оддалечуваат од бродот и екипажот, оставајќи ги без плата, без резерви и без начин да бидат репатрирани, е постојан проблем во оваа област, а неодамнешниот конфликт драматично го влоши – вели Резаи.
Според податоците на ММО, досега оваа година во Заливот се пријавени најмалку 17 напуштени бродови. Постои дополнителна опасност, поради недостиг од одржување, овие бродови да претрпат штета или дури и да потонат.
– Исто така, има многу измамници што го користат конфликтот како изговор и ги напуштаат морнарите – се жали Арачеди, наведувајќи го случајот на филипински екипаж на брод напуштен и од сопственикот и од операторот, чии морнари останале без плата пет месеци, додека не им е дозволено да го напуштат бродот.
– Тие се човечки суштества со исти емоции како и секој од нас. Тие живеат во опасност, во состојба на голема неизвесност и со месеци се оддалечени од своите семејства и најблиски. Затоа се чувствуваат заробени – заклучува капеланот Атенборо.
