Од „E.T.“ до „Проект Аве Марија“
Во последните децении научната фантастика речиси целосно се подели на два екстрема. Од една страна се спектаклите опседнати со уништување, инвазии и апокалипси, а од друга се ладните, интелектуални научнофантастични филмови што повеќе личат на филозофски експерименти отколку на човечки приказни. „Проект Аве Марија“ (Project „Hail Mary“) на прв поглед изгледа како уште еден современ „блокбастер“, кој се обидува да ги комбинира научните концепти со емоционалната тежина, но неговото најголемо изненадување е што, под сета астрофизика, вселенски бродови и технички жаргон, се крие нешто многу постаро и многу поискрено: филм што суштински верува во добрината, љубопитноста и можноста две суштества од различни светови да изградат пријателство. Можеби звучи неверојатно, но „Проект Аве Марија“ е филм што зборува за човечноста.
На прв поглед малкумина би ја нашле нишката што ги поврзува легендарниот „Е.Т. Вонземјанинот“ („E.T. the Extra-Terrestrial“) на Стивен Спилберг од 1983 година и најновата епска научнофантастична авантура во која главен лик е ни помалку ни повеќе туку Рајан Гослинг. Токму тука, во универзумот на изненадувањата, започнува нивната неочекувана релација.
Науката како човечка драма
„Проект Аве Марија“ го следи Рајланд Грејс, научник што се буди сам на вселенски брод без јасно сеќавање кој е и како стигнал таму. Постепено, преку флешбекови и откривање на мисијата, филмот ја гради сликата за човештво што се соочува со егзистенцијална закана: мистериозен организам што ја троши сончевата енергија и го турка светот кон глобална катастрофа. Наместо класична акциска структура, филмот се потпира на решавање проблеми, научни експерименти и постепено откривање на информациите. Во многу моменти повеќе потсетува на интелигентна авантура отколку на традиционален научнофантастичен спектакл.
Најголемата сила на филмот е што успева науката да ја претвори во драма. Формулите, биологијата и физиката не служат само за импресионирање на публиката туку стануваат начин преку кој ликот преживува, размислува и се поврзува со светот околу себе. Токму затоа „Проект Аве Марија“ функционира подобро од голем дел современи научнофантастични филмови, кои често ја користат науката само како декоративен слој врз генерички акциски заплет.
Пријателство наместо страв
Но вистинското срце на филмот не е мисијата за спасување на Земјата. Тоа е средбата меѓу Рајланд и Роки – суштество што во некој друг филм би било претворено во закана, чудовиште или научнофантастичен спектакл. Наместо тоа, филмот избира многу поретка насока: љубопитност наместо страв. Контакт наместо конфликт.
И токму тука „Проект Аве Марија“ станува духовен наследник на „E.T.“.
Во филмот на Спилберг, E.T. не беше важен затоа што доаѓа од друга планета, туку затоа што преку неговото присуство детето учеше што значат емпатијата, загубата и поврзаноста. Вонземјанинот беше емотивен катализатор, а не научнофантастичен концепт. Иако „Проект Аве Марија“ е во сосема различен тон и жанровски регистар, неговата најсилна емоционална линија функционира на истиот принцип. Роки постепено престанува да биде „другиот“. Неговата чудна физиологија, начинот на комуникација и необичниот изглед со текот на времето стануваат ирелевантни. Она што останува е пријателството.
Разликата е што Спилберг во „E.T.“ работи со чисто филмска магија. Таму сè е градено преку чувство: светлина, музика, детска перспектива, тишини и погледи. „E.T.“ не се обидува да објасни ништо. Тој функционира како бајка. „Проект Аве Марија“, напротив, постојано објаснува. Филмот е опседнат со логика, решенија, пресметки и механизми. Во некои моменти токму тоа станува и негов проблем.
Иако е исклучително забавен и интелигентен, филмот понекогаш дејствува како премногу самосвесен во својата потреба секоја ситуација да ја претвори во научна сложувалка. Емоциите често доаѓаат по долго техничко објаснување, наместо обратно. Таму каде што „E.T.“ остава простор за мистерија и чувство, „Проект Аве Марија“ сака да објасни сè. Тоа е можеби и најголемата разлика меѓу современиот блокбастер и филмската чувствителност на Спилберг од 1980-тите.
Духовниот наследник на „E.T.“
Спилберг тогаш разбираше нешто што денешното мејнстрим-кино често го заборава: чудото не се создава преку размерот на спектаклот, туку преку емотивната перспектива. Во „E.T.“ сцената со летачкиот велосипед и месечината зад него останува вонвременска не поради визуелниот ефект, туку затоа што во тој момент филмот совршено ја доловува детската потреба да се верува дека светот е поголем, потопол и помагичен отколку што изгледа. Тоа е чувство што не старее.
„Проект Аве Марија“ никогаш не достигнува таква едноставна чиста емоционална моќ. Тој е повеќе паметен филм отколку што е длабок. Но во време кога научната фантастика речиси секогаш е цинична, мрачна или деструктивна, неговата искреност дејствува освежувачки. Филмот не се плаши да биде оптимистички. Не се плаши да верува дека соработката е поважна од конфликтот и дека интелигенцијата и емпатијата можат да одат заедно. Тоа денес е речиси радикална идеја.
Оптимизмот како радикална идеја
На крајот, „Проект Аве Марија“ веројатно нема да стане генерациски мит како „E.T.“. Едноставно јa нема таа универзална едноставност, ниту пак филмската поетика што го направи дел од колективната меморија на неколку генерации. Но неговата вредност лежи токму во фактот што се обидува да врати нешто што современата научна фантастика одамна го изгуби: чувството дека средбата со непознатото не мора да води кон закана од уништување, туку може да води кон пријателство.
А можеби токму тоа е најсилната можна врска меѓу овие два филма. И покрај четириесетте години разлика, и покрај различниот стил, буџет и естетика, и „E.T.“ и „Проект Аве Марија“ на крајот поставуваат исто прашање: Што ако најголемото откритие во вселената не е некоја нова технологија, туку способноста да препознаеме човечност во нешто што воопшто не е човечко?
