ФЕЉТОН „ОД МИТРОВДЕН ДО ЃУРЃОВДЕН“ (22)
Во македонската историја малку личности поседуваат таква симбиоза на интелектуална длабочина и воена решителност како Димитар Поп-Георгиев Беровски (1840–1907). Неговата појава на историската сцена не е случајна, туку е резултат на вековниот наталожен гнев на македонскиот народ против османлискиот апсолутизам и пропагандите. Беровски не бил обичен учесник во востанијата од 19 век, туку бил нивен идеолошки двигател и организациски мозок, човек што ги жртвувал личниот комфор и богатство за една света цел – слободна и автономна Македонија. Беровски се родил во Берово во време и средина каде што црквата и традицијата биле единствените чувари на идентитетот. Сепак, неговиот пат го одвел далеку надвор од границите на Малешевијата. Студиите во Одеската духовна семинарија го запознавале со прогресивните словенски идеи, додека престојот во Военото училиште во Белград му дало нешто што на многумина тогашни македонски дејци им недостасувало: воено-стратешко образование. Тој разбрал дека борбата за слобода е двојна операција, во која првата фаза била духовна, преку ослободување од влијанието на Цариградската патријаршија, која преку грчкиот јазик вршела систематска асимилација и заштита од сите други пропаганди против Македонија и Македонците, а втората фаза била физичка – соборување на отоманскиот систем. Неговата поддршка за Унијата со Ватикан во овој период не треба да се толкува како религиозно колебање, туку како дипломатски потег за привлекување на западното влијание во заштита на македонската кауза.
Во 1876 година, додека поголемиот дел од Балканот е во превирања, Беровски го организира Разловечкото востание. Тоа не беше спонтан бунт на гладни луѓе, туку планирана воена акција. За да купи оружје, тој го продал целиот свој наследен имот, чин што ја симболизира неговата безрезервна верба во успехот. Иако востанието било крваво задушено, тоа ја испрати потребната порака до Европа: македонското прашање е отворено и не може да се игнорира.
Најзначајниот придонес на Беровски доаѓа во 1878 година. По неправдите на Берлинскиот конгрес, каде што Македонија беше оставена под османлиска власт, тој застанува на чело на Штабот на македонското востание. Тука неговата улога од револуционер прераснува во државник.
Тој е еден од главните автори на „Правилата на Македонскиот востанички комитет“, документ што со право се смета за прв македонски устав. Во овие правила, Беровски ги поставува темелите на една идна македонска држава со своја локална самоуправа – организирање власт во ослободените територии, принципи на кои би се граделе односите меѓу различните етнички и религиозни заедници, со јасно определување на македонскиот народ како Македонци од Македонија со корен уште од пред Филип и Александар, и автономија – јасна дефиниција на политичката цел, Македонија како посебна политичка единица во своите природни, етнички и географски граници. Судирот на Беровски со т.н. „егзархисти“ и софискиот комитет „Единство“ за време на востанието открива уште една димензија на неговиот карактер. Тој жестоко се спротивставил на обидите за надворешно мешање и инструментализација на востанието за туѓи територијални аспирации, инсистирајќи на македонската автохтоност.
По задушувањето на востанието, Беровски е принуден да живее во Пиринска Македонија (Ќустендил), а неговата куќа станала неофицијален центар на македонската емиграција. Тој беше ментор на помладите генерации, вклучувајќи ги и основачите на МРО. Неговото искуство и престиж служеа како мост меѓу „старите“ востаници и „младите“ интелектуалци од крајот на векот. Димитар Поп-Георгиев Беровски не е само фигура од учебниците; тој е олицетворение на македонскиот државотворен инстинкт. Неговиот живот нè учи дека слободата не се подарува, туку се купува со сопствен имот, се брани со сопствена крв и се дефинира со сопствени закони. Во историјата на Европа, тој стои рамо до рамо со големите национални ослободители како Гарибалди, но со една потешка задача — да води борба во срцето на една империја што не сакала да замине. Беровски останува вечен потсетник дека темелите на македонската државност се длабоко вкопани во Малешевските Планини, многу пред официјалното прогласување на независноста.
Поп Стојан Разловски (прва половина на 19 век–1876) е клучна историска фигура во раниот период на македонското организирано револуционерно движење. Како истакнат свештеник и еден од главните организатори на Разловечкото востание, неговиот ангажман претставува значаен преод од индивидуални локални бунтови кон структурирана борба за национална и црковна слобода.
Пред да се вклучи во востаничките активности, Стојан Разловски бил длабоко интегриран во општествениот и духовниот живот на пијанечкиот крај. Околу 1850 година, тој ја иницирал изградбата на црквата „Св. Константин и Елена“ во неговото родно село Разловци. Овој проект бил значаен не само од верски аспект туку и како метод за јакнење на македонската општина и нејзиниот идентитет наспроти надворешните влијанија. Неговата улога како ктитор е документирана преку зачуваниот фрескоживопис. Кога подготовките за востанието станале приоритет, Разловски презел чекори за заштита на својот идентитет и безбедноста на црквата, премачкувајќи го сопствениот лик на фреската со вар – потег што укажува на неговата свесност за ризиците на револуционерната дејност.
Како најблизок соработник и дедо на Димитар Поп Георгиев-Беровски, поп Стојан бил одговорен за логистичкиот дел на востанието во 1876 година. Неговите задачи вклучувале набавка на оружје и користење лични врски и канали за обезбедување на потребните материјали, стратегиско планирање: Состаноците на востаничкото јадро се одржувале во месноста Калаџерџево, на неговиот личен имот на планината Голак и општа мобилизација преку анимирање на населението од Пијанечко и Малешевијата за активно учество во отпорот. На 20 мај 1876 година, по почетокот на востанието, Разловски покажал решителност преку радикален личен пример. За да ја демонстрира цената на слободата и да го мотивира населението, тој наредил палење на сопствениот ан, симболично покажувајќи дека личниот имот е секундарен во однос на општите цели. Неговата идеолошка поставеност е содржана во ставот дека борбата е неопходен влог за идните генерации.
Тој не го гледал востанието како изолиран инцидент, туку како свесна жртва што треба да ја трасира патеката кон идната независност на Македонија. По воениот неуспех на востанието и ранувањето на Беровски, движењето се соочило со дезорганизација и репресии. Поп Стојан бил заробен во Рилскиот манастир и затворен во манастирската кула. Постојат две верзии за неговата смрт на 28 јули 1876 година: семејните записи говорат за самоубиство како последен чин на отпор пред префрлањето во затворот во Дупница, додека изворите на Беровски сугерираат дека бил убиен од манастирската стража.
Поп Стојан Разловски останува забележан во историската наука како рационален организатор и социјален лидер. Неговата способност да ги обедини верските обврски со револуционерната организација го прави еден од најважните претходници на подоцнежните етапи од македонската борба за автономност. Неговата оставина се огледа во самото именување на востанието како Попстојаново, што потврдува дека народот во него гледал главен столб на првиот посериозен македонски оружен отпор против османлиската власт. Да не заборавиме дека овие големи Македонци биле свесни за континуитетот на Македонците од праисторијата до 19 век…
Никола Ристевски
(продолжува)
