Само 13 земји во светот дишат воздух што се смета за безбеден, а квалитетот на воздухот се влошува на глобално ниво, главно поради климатските промени предизвикани од човекот. Ова е според новиот извештај за квалитетот на воздухот во светот за 2025 година, објавен од швајцарската компанија за следење на загадувањето „Ај-кју ер“ по анализа на податоци од 9.446 града во 143 земји и територии, објавува „Евроњуз“.
Главни причини за загадување
Извештајот покажа дека квалитетот на воздухот се влошува на глобално ниво, при што само 14 проценти од градовите во светот имаат воздух што е безбеден за дишење, што е намалување од 17 проценти од претходната година. Главните причини се климатските промени предизвикани од човекот, особено чадот од шумските пожари, песочните бури и другите екстремни временски услови поттикнати од согорувањето фосилни горива.
Минатата, 2025 година беше рекордна година за шумски пожари во Европската Унија, уништувајќи фарми, шуми и домови, а екстремните временски услови предизвикаа најмалку 43 милијарди евра економски загуби низ целиот континент.
Светската здравствена организација (СЗО) поставува безбедни граници за суспендирани честички ПМ2,5 поради нивните здравствени ризици. Ова се честички помали од 2,5 микрометри, кои можат да навлезат длабоко во белите дробови и да влезат во крвотокот, а се поврзани со респираторни и кардиоваскуларни заболувања и долгорочни болести како што е ракот.
Каде е најчист воздухот, а каде најзагаден?
Во Европа, само Андора, Естонија и Исланд ги исполнуваат годишните упатства на СЗО за честички ПМ2,5, кои се 5 микрограми на кубен метар (µg/m³).
Тие се меѓу 13-те земји и територии во светот што се во рамките на безбедни граници, а другите се Австралија, Барбадос, Бермуди, Француска Полинезија, Гренада, Нова Каледонија, Панама, Порторико, Реунион и Американските Девствени Острови. Ова значи дека 130 од 143 опфатени земји, или 91 процент, не ги исполнуваат безбедносните упатства.
Петте најзагадени земји во светот се Пакистан (67,3 µg/m³), Бангладеш (66,1 µg/m³), Таџикистан (57,3 µg/m³), Чад (53,6 µg/m³) и Демократска Република Конго (50,2 µg/m³). А 25-те најзагадени града во светот се наоѓаат во Индија, Пакистан и Кина.
Незавидното прво место го зазема Лони во северната индиска држава Утар Прадеш, со просечна годишна концентрација на честички ПМ2,5 од 112,5 µg/m³, што е повеќе од 22 пати повисока од препораката на СЗО. Од друга страна, најмалку загадено место на листата е Њувудвил во Јужна Африка.
Состојба со загадувањето во Европа
Во 2025 година 23 европски земји забележаа зголемување на просечните годишни концентрации на честичките ПМ2,5, додека 18 забележаа намалување. Загадувањето се зголеми за повеќе од 30 проценти во Швајцарија и Грција, предизвикано од чадот од шумските пожари во Северна Америка и сахарската прашина во Африка.
Малта забележа најголемо намалување, од речиси 24 проценти, делумно благодарение на напорите за премин од мазут на обновливи извори на енергија и мерките за намалување на емисиите од транспортот.
Во времето на пишување, Париз беше меѓу петте најзагадени градови во светот, заедно со Пекинг, Дака, Вухан и Сеул, според податоците во реално време, а Лондон беше исто така меѓу првите десет.
Минатиот четврток, 19 март, службата за следење на атмосферата „Коперник“ (CAMS) на Европската Унија предупреди на високи нивоа на загадување во Европа, предизвикани од сезонските емисии на амонијак од земјоделските ѓубрива, зголеменото количество полен и стабилните временски услови.
„Коперник“ додаде дека загадувањето од согорувањето фосилни горива, особено во делови од Источна Европа и Балканот, исто така постојано придонесува за лошиот квалитет на воздухот.
Проблем во недостиг од податоци
Иако извештајот од оваа година опфаќа 12 земји повеќе од минатата година, сè уште постојат големи празнини во податоците. Според „Ај-кју ер“, само мал дел од светската популација има пристап до информации за квалитетот на воздухот во реално време.
Ситуацијата се влошува на некои места. Во март 2025 година администрацијата на Трамп ја заврши глобалната програма за следење на квалитетот на воздухот на американскиот Стејт департмент, оставајќи милиони луѓе без пристап до податоци. Финскиот центар за истражување на енергијата и чистиот воздух (CREA) објави дека напорите за следење ослабнале во 44 земји, а шест останале без никаков мониторинг.
„Без мониторинг, не можеме целосно да разбереме што има во воздухот што го дишеме“, рече глобалниот извршен директор на „Ај-кју ер“, Франк Хамес. „Проширувањето на пристапот до податоци во реално време им овозможува на заедниците да дејствуваат. Со намалување на емисиите и справување со климатските промени, можеме да постигнеме значителни и трајни подобрувања во глобалниот квалитет на воздухот.“
