Минхенската безбедносна конференција и крајот на либералната ера
Првиот ден од Минхенската безбедносна конференција донесе пораки што звучат како официјално збогување со еден светоглед. Германскиот канцелар Фридрих Мерц порача дека поредокот создаден по Втората светска војна „веќе не постои“, додека американскиот државен секретар Марко Рубио констатираше дека „стариот свет исчезна“.
Ова не се само дипломатски формулации. Ова е признание – и тоа од различни политички табори – дека либералниот униполарен поредок е во фаза на историски залез.
Она што е особено индикативно е дека ваквата дијагноза повеќе не доаѓа само од суверенистичкиот блок предводен од Доналд Трамп туку и од европските либерални елити, кои со децении беа носители на глобалистичкиот проект.
Униполарниот концепт: од триумфализам до гниење
По падот на Берлинскиот ѕид и распадот на Советскиот Сојуз, САД останаа единствена суперсила. Концептот на „униполарен момент“ значеше свет во кој американската воена, финансиска и културна моќ создаваат правила што другите ги следат.
Под администрациите на демократите, особено во периодот на Џо Бајден, либералниот интернационализам повторно беше артикулиран како идеал: мултилатерализам, глобална трговија, отворени пазари, наднационални институции и вредносна дипломатија.
Но зад идеолошката рамка се акумулираа структурни проблеми:
• Деиндустријализација во западните општества
• Продлабочување на социјалната нееднаквост
• Зависност од нестабилни глобални синџири на снабдување
• Геополитичко јакнење на Кина и ревизионистичка Русија
Она што требаше да биде „крај на историјата“ се претвори во нова ера на стратегиска конфронтација.
Пресврт: Од извртени вредности кон традиционалност
Мерц отворено зборува за враќање на логиката на големите сили – свет во кој сфери на влијание, индустриски капацитет и воена моќ повторно стануваат клучни параметри.
Ова е суштинска промена во европскиот дискурс. Долги години европските лидери се дистанцираа од концептот на тврда геополитика, инсистирајќи на „нормативна моќ“, климатска агенда и регулаторно влијание.
Сега, реториката се менува:
• Се зборува за стратешка автономија
• За реиндустријализација
• За заштита на националните економии
• За контрола врз критичните ресурси
Со други зборови, дури и либерално ориентираните европски глобалисти признаваат дека апстрактниот космополитски модел не обезбеди стабилност ниту просперитет за мнозинството.
Трамп како симптом, не како причина
Често се тврди дека трампизмот е „отклонување“ од нормалниот тек на западната политика. Но актуелните изјави од Минхен покажуваат нешто поинакво: Трамп беше симптом на подлабока трансформација.
Неговата агенда – национален суверенитет, економски протекционизам, ревизија на трговските договори, барање поголем товар од европските сојузници – повеќе не изгледа како радикален ексцес, туку како дел од новиот консензус.
Разликата е во стилот, но не повеќе и во суштината.
Глобализмот и неговите победници
Критиката што сè почесто се слуша – и од левицата и од десницата – е дека глобализацијата создаде концентрирани добивки.
Финансискиот капитал, технолошките гиганти и транснационалните корпорации профитираа драматично. Но:
• Средната класа во Западот стагнираше
• Производствените региони осиромашија
• Социјалната кохезија ослабе
Токму ова создаде политичка реакција што денес ја гледаме како геополитичко преструктурирање.
Новата ера: Мултиполарност без илузии
Она што денес се артикулира во Минхен е прифаќање на мултиполарната реалност. Светот повеќе не функционира според либералната догма дека трговијата автоматски создава мир, ниту дека економската интеграција ги елиминира геополитичките ривалства.
Сега се зборува за:
• Баланс на моќ
• Регионални блокови
• Стратегиска конкуренција
• Државен интервенционизам во клучни сектори
Тоа е суштинско отстапување од глобалистичкиот оптимизам од 1990-тите и раните 2000-ти.
Историски пресврт, а не привремена криза
Кога и Вашингтон и Берлин со сличен речник констатираат крај на една ера, тоа повеќе не е партиска реторика – туку историска констатација.
Либералниот униполарен поредок не исчезнува прекуноќ, но неговата идеолошка доминација е нарушена. Суверенизмот, националниот интерес и реалполитиката повторно стануваат легитимни категории – не само кај конзервативците туку и кај поранешните носители на глобалистичкиот проект.
Прашањето повеќе не е дали либералната доктрина е во криза. Прашањето е каков нов баланс ќе се воспостави – и дали овој свет на големи сили ќе биде постабилен или поопасен од оној што сега го напуштаме. Х.И;С.Т.
Што по Минхен?
Македонија меѓу Брисел и новите центри на моќ
Ако првиот текст ја констатираше смртта на либералниот униполарен поредок, а вториот го лоцираше Балканот во новата мултиполарност, тогаш третиот мора да одговори на клучното прашање: што конкретно значи ова за Македонија?
Светот влегува во фаза на структурна транзиција. Европската Унија се преиспитува себеси, САД ја редефинираат својата глобална улога, а новите центри на моќ – од Азија до Блискиот Исток – ја користат секоја празнина во геополитичката архитектура. Во таков амбиент, Македонија не смее да биде пасивен објект, туку активен субјект.
Три можни сценарија за Европа
1. Реформирана ЕУ: Сојуз на суверени држави
Во првото сценарио, Европската Унија се трансформира од идеолошки проект на либерална интеграција во прагматична заедница на национални држави. Под притисок на внатрешните кризи и растот на суверенистичките партии, Брисел ја намалува централизацијата и ја зајакнува улогата на националните парламенти.
Во таква конфигурација, Македонија би имала простор за рамноправна интеграција без нови идентитетски условувања. Членството би било резултат на институционални реформи и економска конвергенција, а не на историски ревизии. Тоа ќе значи и отфрлање на Макроновата рамка за преговори и ставање на Македонија на сосема нов колосек на патот кон Брисел. Дали ова ќе биде во форма на создавање „втора европска лига“, во моментов не е најважно, затоа што е многу поважен квантниот скок на ЕУ кон создавање „нова Европа“ по стариот модел Европа од Лисабон до… најверојатно Одеса.
2. Стагнација: Европа на бескрајни преговори
Второто сценарио е продолжување на сегашната состојба – проширување како формална цел, но без политичка волја. Балканот останува во „чекалницата“, изложен на билатерални блокади и технички барања што постојано се менуваат. Ако се анализира неодамнешната балтичка средба на која се зборувало за проширување со нагласка дека меѓу членките нема консензус за воведување гласање со квалификувано мнозинство, тогаш самата ЕУ влегува во геополитичка стапица. За ова најголем противник е Германија.
Ова сценарио е најопасно, бидејќи создава хронична нестабилност и ја еродира довербата на граѓаните во европскиот проект.
3. Фрагментација: Европа во концентрични кругови
Третата можност е Европа да се подели на повеќе брзини – јадро, периферија и партнерски зони. Во таков модел, Балканот би можел да биде интегриран економски, но не и политички.
За Македонија, тоа би значело делумен пристап до пазарот, но без вистинско учество во носењето одлуки. Ризикот е трајна периферност.
Меѓу евроинтеграција и стратешка автономија
Без оглед на сценариото, клучната лекција од новата мултиполарност е дека малите држави мора да градат сопствен капацитет.
Тоа подразбира:
• Реиндустријализација и диверзификација на економијата
• Инвестирање во енергетска независност
• Позиционирање како логистички и транспортен јазол
• Развој на дипломатија што балансира интереси
Европската интеграција не смее да биде единствената надворешнополитичка оска. Таа треба да биде столб, но не и единствен хоризонт.
Новата реалност
на безбедноста
Членството во НАТО ѝ дава на Македонија безбедносна рамка во време на нестабилност. Но безбедноста повеќе не е само воена категорија. Таа вклучува:
• Кибер-безбедност
• Контрола врз критична инфраструктура
• Отпорност на хибридни влијанија
• Демографска стабилност
Во свет на конкурирачки блокови, внатрешната кохезија станува клучен фактор на надворешната позиција.
Враќање на преговарачката самодоверба
Една од најголемите последици од долгогодишниот процес на условувања беше ерозијата на преговарачката самодоверба. Политичката култура се навикна на логиката дека „нема алтернатива“.
Но во свет каде што и самата Европа ја менува својата идеолошка матрица, Македонија мора да изгради нова стратегиска култура:
– не конфронтација, туку јасни црвени линии;
– не изолација, туку достоинствен дијалог;
– не романтизам, туку прагматизам.
Од транзициска држава до геополитички актер
Децении Македонија беше третирана како „транзициски случај“ – земја што треба да ги исполни задачите за да биде примена во клубот. Новата ера бара поинаков пристап.
Балканот повторно станува геополитички релевантен простор. Инфраструктурните коридори, енергетските маршрути и безбедносните линии на фронт се испреплетуваат во регионот. Македонија, поради својата позиција, може да биде маргина – или мост.
Момент за стратегија, не за еуфорија
Мултиполарноста не е гаранција за правда. Таа е гаранција за натпревар.
Ако либералниот глобализам навистина е во залез, тоа не значи автоматски дека доаѓа поволна ера за малите нации. Но значи дека просторот за маневар е поширок.
Историскиот момент не бара патетика, туку зрелост.
Прашањето не е дали Македонија ќе биде дел од Европа. Прашањето е како ќе влезе во новата европска архитектура – како периферна територија што бескрајно се приспособува или како самосвесна држава што знае што сака и до каде може да оди.
Во свет каде што големите сили повторно ги мерат своите граници, малите држави ќе опстанат само ако ја измерат сопствената тежина. Х.И;С.Т.
Балканот во новата геополитика: Крајот на либералните илузии и македонското прашање
Минхен: Од „европска перспектива на Балканот“ до геополитички вакуум
Ако во Минхен беше констатиран крајот на либералниот униполарен поредок, тогаш Балканот е регионот каде што последиците од таа промена ќе бидат највидливи. Долги години, проширувањето на Европската Унија се претставуваше како историска неминовност – технички процес во кој државите од регионот треба да исполнат стандарди, а за возврат ќе добијат стабилност и просперитет.
Но реалноста беше поинаква. „Европската перспектива“ постепено се претвори во инструмент на условувања, политички блокади и идентитетски компромиси. Наместо интеграција, регионот доби замор, фрустрација и зголемено влијание на други сили.
Во новата мултиполарност, Балканот повторно станува простор на натпревар – но овој пат без либералната илузија дека сите конфликти можат да се решат преку технократски формули.
Македонија како пример на либералниот парадокс
Најилустративен пример за противречностите на либералната европска доктрина е Македонија.
Во процесот на евроинтеграција, земјата се соочи со барања што директно ги зафаќаа прашања на идентитет и државност. Преку Преспанскиот договор со Грција, државата го промени своето уставно име во Северна Македонија – чекор што беше претставен како историски компромис во интерес на европската иднина.
Претходно беше сменето и државното знаме, а во подоцнежната фаза, во рамките на преговарачкиот процес, се отворија и прашања за историскиот наратив и јазичниот идентитет во односите со Бугарија.
За многумина во Македонија, ова создаде чувство дека европската интеграција не функционира како систем на вредности и право, туку како арена на билатерални притисоци (ветократија). Наместо принцип на еднаквост на државите, се воспостави пракса во која националните инсигнии и историскиот континуитет стануваат предмет на политичко условување.
Дали новата Европа размислува поинаку?
Во услови кога самата Европска Унија се соочува со внатрешна трансформација – раст на суверенистички партии, критика на бирократскиот централизам и преиспитување на глобалистичкиот модел – се отвора прашањето дали и односот кон Балканот ќе се промени.
Новата реалполитика, која сè почесто ја прифаќаат и традиционално либерални центри, подразбира враќање на националната држава како основна единица на меѓународниот систем. Во таква рамка, идентитетските прашања не се третираат како „пречка“ што треба да се релативизира, туку како легитимно изразување суверенитет.
Доколку Европа навистина се движи кон концепт на соработка меѓу суверени нации, тогаш Македонија може да ја редефинира својата позиција – не како кандидат што мора постојано да се докажува преку отстапки, туку како рамноправен субјект со сопствен историски и културен интегритет.
Мултиполарноста – ризик и можност
Сепак, новата геополитичка реалност носи и ризици. Балканот традиционално бил простор каде што судирот на големите сили се рефлектира преку локални тензии. Отсуството на јасна европска стратегија може да отвори простор за влијание на други глобални актери.
Но, истовремено, мултиполарниот свет создава можност за поголема дипломатска автономија. Наместо еднонасочна зависност од Брисел, државите од регионот ќе мора да водат повеќеслојна надворешна политика, балансирајќи интереси и градејќи партнерства.
За Македонија, тоа значи потреба од стратегија што ќе ги комбинира евроинтегративните амбиции со јасно дефинирана заштита на националните интереси.
Враќање на самодовербата
Доколку либералната доктрина навистина е во фаза на залез, тогаш исчезнува и притисокот да се прифаќа секое условување како „историска нужност“.
Новата Европа – ако се консолидира како заедница на суверени држави, а не како идеолошки проект – би можела да понуди поинаков однос кон Балканот: помалку нормативна ароганција, повеќе геополитичка прагматика.
Во таква конфигурација, Македонија има шанса да ја врати самодовербата во сопствената државност. Не преку ревизионизам или конфронтација, туку преку јасно артикулиран став дека националниот идентитет не е преговарачка категорија, туку темел на секоја демократија.
Историски момент на избор
Балканот влегува во период кога старите формули веќе не важат. Либералниот наратив за „крајот на историјата“ се распадна; на негово место доаѓа свет на интереси, сфери на влијание и тврда политика.
Во таков свет, малите држави не можат да се потпираат само на ветувања. Тие мора да имаат стратегија, цврст институционален капацитет и јасна визија за сопствениот идентитет.
Прашањето за Македонија денес не е само дали ќе стане членка на ЕУ. Прашањето е под кои услови и со каква самопочит ќе влезе во новата европска архитектура што допрва се обликува. Х.И;С.Т.
