Рецензија за филмскиот хит „Ден на разоткривањето“
Постојат режисери за кои секој нов филм е само уште една премиера. А постојат и оние ретки автори чии нови дела претставуваат вистински културен настан. Со децении името на Стивен Спилберг му припаѓаше токму на вториот круг. Не беше важно дали снимаше филм за ајкула, за вонземјани, за холокаустот, за диносауруси или за Втората светска војна – секој негов проект беше настан што ја движеше филмската индустрија напред.
Но времињата се променија.
Денес, кога Спилберг ќе објави нов филм, првата реакција повеќе не е безрезервно воодушевување, туку прашање дали легендарниот режисер повторно ќе успее да ја пронајде магијата што некогаш изгледаше како неисцрпна. „Ден на разоткривањето“ („Disclosure Day“) можеби е најдобриот пример за таа промена. Наместо ново ремек-дело околу кое ќе се обедини филмскиот свет, добивме филм што ја подели критиката, ја подели публиката и отвори една навидум едноставна, а всушност многу комплексна дилема – дали денешниот Спилберг е сè уште способен да создаде филм што ќе стане дел од колективната културна меморија.
Филм со огромна идеја
Премисата на „Ден на разоткривањето“ звучи како материјал создаден токму за Спилберг. Светот конечно се соочува со непобитен доказ дека човештвото не е само во универзумот. Но наместо да добиеме спектакуларен филм за првиот контакт, глобална паника или научнофантастична акција, режисерот свесно го избегнува очигледното.
Неговата камера не е заинтересирана за експлозии, туку за лицата на луѓето. Не го интересираат битките, туку реакциите. Наместо да праша „што доаѓа од небото“, тој прашува „што ќе стане со нас кога ќе ја дознаеме вистината“.
Таа одлука е храбра. Но токму таа одлука стана и главниот извор на сите поделби.
Во „Ден на разоткривањето“ лесно се препознава авторот на „Блиски средби од трет вид“ („Close Encounters of the Third Kind“), „E.T.“ и „А.И. – Вештачка интелигенција“ („A.I. Artificial Intelligence“). Тоа е истиот режисер што отсекогаш бил повеќе фасциниран од човечката реакција отколку од самото чудо.
Спилберг никогаш не бил режисер што снимал научна фантастика поради технологијата. Неговите филмови отсекогаш биле за семејствата, за стравот, за надежта, за љубопитноста и за детската способност да се верува дека светот е поголем отколку што изгледа.
И токму затоа „Ден на разоткривањето“ дејствува како природно продолжение на темите што ги развива повеќе од четириесет години.
Но постои една суштинска разлика.
Во неговите најдобри филмови секоја голема идеја кулминираше со уште поголема емоција. Овде таа кулминација речиси никогаш не доаѓа.
Беспрекорна продукција
Тешко е да се пронајде сериозна слабост во техничката реализација. Фотографијата е прекрасна. Секој кадар изгледа внимателно компониран, со карактеристичната спилберговска способност обичниот простор да добие чувство на мистерија. Камерата никогаш не е агресивна. Таа трпеливо набљудува, оставајќи атмосферата сама да ја изгради тензијата.
Монтажата е смирена, речиси класична. Филмот не им робува на современите блокбастерски трендови со брзи пресечни кадри и постојана динамика. Напротив, има време да дише.
Визуелните ефекти се пример како треба да изгледа современата научна фантастика. Тие не постојат сами за себе, туку ѝ служат на приказната. Никогаш не чувствуваме дека компјутерската технологија се обидува да ја замени драмата.
Во време кога многу холивудски спектакли изгледаат како двочасовна демонстрација на дигитални визуелни ефекти (CGI), ова е освежувачки пристап.
Музика што носи емоција, а не спектакл
Посебно место заслужува музичката подлога. Таа не инсистира на грандиозност, туку на чувство. Оркестарските мотиви се воздржани, меланхолични и достоинствени. Наместо да ја диктираат емоцијата, тие тивко ја следат.
Во најсилните моменти музиката потсетува на најдобрите денови на класичниот холивудски симфонизам и претставува уште еден доказ дека Спилберг и понатаму знае како да ја користи музиката како драматуршка алатка, а не како средство за манипулација.
Актерите го спасуваат сценариото
Емили Блант уште еднаш покажува дека е една од најдобрите актерки на својата генерација. Таа внесува достоинство, интелигенција и емоционална стабилност во лик што лесно можел да стане обичен носител на заплетот. И преостанатата актерска екипа функционира сигурно и убедливо. Но нивната работа постојано ја ограничува сценариото.
Дијалозите честопати звучат подобро отколку што навистина придвижуваат нешто. Ликовите разговараат за огромни идеи, но ретко дозволуваат гледачот навистина да ги почувствува нивните лични дилеми. Недостига психолошка длабочина што би ги направила незаборавни.
Поделената критика е сосема разбирлива
Интересно е што речиси сите критичари зборуваат за истите квалитети и истите слабости, но извлекуваат сосема различни заклучоци.
Оние што го сакаат филмот велат дека Спилберг намерно избегнува спектакл за да создаде интелигентна и зрела научна фантастика. Според нив, филмот е редок блокбастер што има трпение да размислува наместо постојано да трча.
Оние што не го прифаќаат, гледаат нешто сосема поинакво.
Тие сметаат дека филмот поставува една од најголемите можни премиси – откривање вонземски живот – а потоа не е доволно храбар да ги истражи политичките, религиските и општествените последици од таквиот настан. Наместо свет што се распаѓа и повторно се гради, добиваме интимна приказна што понекогаш изгледа како изненадувачки мала.
И двете гледишта имаат аргументи.
Токму затоа филмот толку силно ја подели критиката.
А публиката очекуваше нешто сосема друго. Веројатно уште поголем проблем е судирот меѓу маркетингот и вистинската природа на филмот.
Трејлерите ветуваа големо научнофантастично откритие. Публиката очекуваше спектакл. Спилберг сними речиси филозофска драма. Разликата меѓу тие две очекувања е огромна. За едни гледачи токму тоа претставува храброст, за други – измама.
Големината на Спилберг е истовремено и негов товар
Можеби најнеправедната работа што може да му се случи на еден режисер е постојано да биде споредуван со сопствените ремек-дела. Но токму тоа му се случува на Спилберг.
Како да не го споредите „Ден на разоткривањето“ со „Блиски средби од трет вид“, кога и двата филма се занимаваат со контакт со непознатото? Како да не помислите на „E.T.“ кога повторно гледате автор што зборува за надежта и човечноста? Како да не се сетите на „Спасувајќи го војникот Рајан“ („Saving Private Ryan“) или „Шиндлеровата листа“ („Schindler’s List“), кога тие филмови и денес имаат моќ да го одвлечат гледачот од удобната позиција на обичен набљудувач?
Тука лежи и најголемиот проблем.
„Ден на разоткривањето“ е добар филм. Но не е филм што ќе остане генерациска референца. Не создава нови филмски икони. Не носи сцени што ќе се анализираат со децении. Не го менува жанрот како што тоа го правеа неговите најголеми дела.
Заклучок
„Ден на разоткривањето“ е филм што заслужува да се гледа и, уште повеќе, да се дискутира. Тој отвора важни прашања, изгледа извонредно, располага со силни актерски изведби и уште еднаш покажува дека Спилберг останува мајстор на филмскиот занает. Но токму затоа што зад камерата стои авторот што ни ги подари „Ајкула“,(„Jaws“) „Јавачи на изгубената арка“ („Raiders of the Lost Ark“), „E.T.“, „Паркот Јура“ („Jurassic Park“) и „Малцински извештај“ („Minority Report“), очекувањата се речиси невозможни за исполнување.
Во последната деценија Спилберг сè почесто снима добри, зрели и технички беспрекорни филмови, но сè поретко снима филмови што ја освојуваат колективната имагинација. Неговите нови дела повеќе повикуваат на анализа отколку на восхит, повеќе отвораат дебати отколку што создаваат културни феномени.
„Ден на разоткривањето“ не е слаб филм. Но не е ни филм што ќе стои рамо до рамо со најголемите достигнувања на својот автор. Тој останува интересно, интелигентно и амбициозно остварување, кое уште долго ќе биде предмет на спротивставени мислења – токму затоа што во себе содржи доволно квалитет за да биде брането и доволно слабости за да биде оспорувано.
А можеби токму тоа е најискрената дефиниција на доцниот Спилберг. Режисер што сè уште знае беспрекорно да раскаже приказна, но сè потешко успева да создаде чувство дека сме сведоци на филм што ќе го промени начинот на кој гледаме на киното.
