Понекогаш историјата не се менува со еден голем настан. Не паѓаат империите секогаш со звук на топови, урнати палати и знамиња симнати од јарболите. Понекогаш една епоха едноставно престанува да верува во себе.
Западот не се соочува само со конкуренција. Се соочува со крајот на една претстава за светот. Претстава во која Западот не беше само еден од центрите на моќта, туку центарот околу кој треба да се врти целиот свет. По падот на Советскиот Сојуз, оваа претстава стана речиси догма. Историјата, се чинеше, завршила. Либералната демократија победила. Пазарната економија победила. Западниот модел победил. И остатокот од човештвото, порано или подоцна, требаше само да го следи. Но тука се случи големата заблуда. Светот не исчезна по мера на Западот. Напротив. Светот продолжи да расте, да се менува и да се буди. Додека Западот славеше победа, милијарди луѓе надвор од неговиот географски и цивилизациски круг почнаа да создаваат свои модели на развој. Кина престана да биде периферија. Индија престана да биде само огромна сиромашна земја. Азија почна да станува економски центар на планетата. глобалниот југ почна да сфаќа дека не мора вечно да ја игра улогата што му ја доделиле другите.
И тука доаѓаме до суштината. Најголемата промена не е тоа што Кина станува посилна. Најголемата промена е тоа што Западот веќе не може да претпоставува дека сите други ќе ја прифатат неговата визија за светот. Тоа е многу посериозно. Зашто моќта не се губи само кога ќе ослаби армијата. Моќта се губи кога другите престануваат да веруваат дека мора да ве следат. Во последните децении Западот често зборуваше за демократија, човекови права и меѓународно право. Тоа се големи вредности. Но проблемот настанува кога вредностите стануваат селективни.
Кога принципите важат за пријателите, а исклучоците за сојузниците. Кога бомбардирањето се нарекува хуманитарна интервенција, а истото дејство на противникот се нарекува агресија. Кога меѓународното право се брани само тогаш кога одговара на геополитичкиот интерес. Токму тука Западот потроши дел од својот најголем капитал: моралниот авторитет. А без морален авторитет, економската и воената моќ стануваат поскапи за одржување. Можеш да имаш најмоќна армија. Можеш да имаш најголеми финансиски институции. Можеш да имаш највлијателни медиуми. Но не можеш засекогаш да го убедуваш остатокот од планетата дека твојот интерес е исто што и универзалниот интерес. Историјата не функционира така. И токму затоа подемот на Кина е толку важен. Не затоа што Кина е „добра“, а Западот е „лош“. Тоа е премногу детска поделба за сериозна геополитика.
Вистинското прашање е многу поголемо. Кина е цивилизација со илјадници години историско паметење, која повторно се појавува како глобална сила. И нејзиното враќање не е привремена политичка епизода.Тоа е враќање на една цивилизација во центарот на светската историја.Западот тука направи уште една грешка. Наместо да се обиде да ја разбере Кина, премногу често се обидува да ја натера Кина да стане нешто што не е.
А Кина нема намера да стане западна. Ниту Индија. Ниту арапскиот свет. Ниту Африка. Ниту голем дел од Азија. Светот што доаѓа нема да биде копија на Европа и Америка. Ќе биде многу понеуреден. Но можеби и пореален. Тоа ќе биде свет во кој ќе постојат повеќе центри на моќ. Вашингтон ќе биде важен. Пекинг ќе биде важен. Њу Делхи ќе биде важен. Москва ќе биде важна. Брисел ќе биде важен. Но ниту еден од нив нема да може сам да му наредува на остатокот од светот. Тоа е суштината на мултиполарниот свет. И тука лежи и најголемата опасност.
Ако Западот одбие да ја прифати новата реалност, транзицијата може да стане конфликтна. Ако, пак, ја прифати, може да стане почеток на една порамноправна ера. Изборот сè уште постои. Но времето за избор станува сè пократко.Најлошото нешто што може да му се случи на еден политички систем не е да биде поразен. Најлошото е да не забележи дека светот се променил.
Империите најчесто не пропаѓаат затоа што одеднаш стануваат слаби. Пропаѓаат затоа што предолго веруваат дека се непобедливи. Можеби токму тоа е пораката што треба да ја слушне Западот. Не дека неговото време завршува. Туку дека времето во кое тој беше единствениот арбитер на светот завршува.
Тоа не е исто. И не мора да биде трагедија. Можеби дури е можност. Зашто свет во кој постојат повеќе силни цивилизации не мора да биде свет во војна. Може да биде свет на преговори. На конкуренција. На рамнотежа. На меѓусебно почитување. Но само ако големите сили научат една едноставна лекција: дека никој повеќе нема право да се однесува како да ја поседува иднината.
И можеби токму тука е вистинскиот историски пресврт. Не во тоа што Западот исчезнува. Туку во тоа што остатокот од светот конечно престанува да чека дозвола од него. Историјата повторно е отворена. И овој пат никој не знае кој ќе ја напише последната страница.
Автор: Кишор Махбубани
Авторот е сингапурски дипломат, професор, публицист и поранешен амбасадор во Обединетите нации
