Потсетување на богатото научно наследство на проф. д-р Наде Проева по повод две години од нејзината смрт
Кога се зборува за современата македонска историографија, проучувањето на Античка Македонија и одбраната на научниот пристап кон историските прашања, името на проф. д-р Наде Проева е неизбежно меѓу најзначајните личности. Историчарка, универзитетска професорка и авторка на голем број научни трудови, Проева беше една од ретките македонски научници што успеаја да изградат препознатливо име и во домашните и во меѓународните академски кругови. Повеќе од четири децении таа беше посветена на истражување на античката историја, археологијата, класичната култура и развојот на македонската државност низ вековите. Нејзините дела се неопходна литература за секој што ги проучува Античка Македонија, хеленистичкиот период и историските процеси на Балканот.
Во текот на својот академски развој се специјализирала во областа на античката историја и класичните студии, стекнувајќи репутација на истражувач со исклучителна посветеност на изворите и научната методологија.
Нејзиниот научен пат беше крунисан во 1992 година со одбрана на докторската дисертација на Филозофскиот факултет при Универзитетот во Белград. Делото претставуваше значаен придонес во научното проучување на Македонија и ги постави темелите за нејзините понатамошни истражувања и публикации.
Во текот на својата кариера Наде Проева објави голем број книги, монографии, научни статии и студии во кои се занимаваше со прашања поврзани со Античките Македонци, кралството на Аргеадите, историските извори за Македонија, како и културното наследство на Балканот. Нејзините истражувања се одликуваа со внимателна анализа на античките извори и критички пристап кон различните историски толкувања.
Но Наде Проева не беше само канцелариска научничка. Таа беше и ретка интелектуалка што активно учествуваше во јавниот живот, особено во периодите кога историските прашања стануваа предмет на политички дебати и меѓудржавни спорови. Со образложена научна дебата, таа ги бранеше своите ставови, инсистирајќи дека историјата мора да се темели на факти, извори и научни анализи, а не на дневнополитички интереси.
Поради нејзината принципиелна природа и подготвеност јавно да ги брани научните аргументи, Проева често беше една од најпрепознатливите личности во дебатите за македонскиот идентитет, културното наследство и историското право на македонскиот народ на сопствена историска меморија. За многумина, таа беше симбол на научна строгост и интелектуална храброст во време на голем број политички и историски предизвици.
Нејзините студенти и колеги ја паметат како професорка со високи стандарди, но и како научничка што несебично го споделуваше своето знаење. Преку предавања, научни конференции и голем број јавни настапи, таа остави силен впечаток кај генерации млади историчари, археолози и истражувачи.
И по нејзиното заминување на 6 ноември 2024, богатото научно наследство на Наде Проева продолжува да живее. Нејзините книги и научни дела остануваат сведоштво за кариера изградена врз љубовта кон науката, посветеноста кон вистината и длабоката приврзаност кон Македонија.
Затоа денес, кога „Македоника – Центарот за историски студии ’Наде Проева’“ почнува да ги објавува нејзините дела, не станува збор само за оддавање почит на истакнат професор. Станува збор за продолжување на научна мисија. Мисија што Наде Проева ја започна пред неколку децении, а која ќе продолжи да живее преку нејзините книги, истражувања и идеи, достапни за новите генерации што сè уште не ја откриле штетноста на нејзиниот научен опус. Д.Ст.
Докторската дисертација на проф. д-р Наде Проева за првпат достапна на македонски јазик
На 6 ноември, денот кога македонската научна, академска и културна јавност се сеќава на животот и делото на проф. д-р Наде Проева, еден од најзначајните македонски историчари, класични филолози и истражувачи на Античка Македонија, нејзиното богато научно наследство добива нов живот. Токму на датумот што останува врежан како ден на нејзиното заминување, „Македоника – Центарот за историски студии ’Наде Проева’“ ја започнува својата издавачка дејност со објавување на нејзината докторска дисертација на македонски јазик.
Станува збор за капитално научно дело што проф. д-р Наде Проева го одбрани во 1992 година на Филозофскиот факултет на Универзитетот во Белград, пред комисија составена од тројца истакнати експерти од областа. Во тогашните академски услови, дисертацијата беше напишана и одбранета на српско-хрватски јазик, како дел од научниот систем на тогашна Југославија. Денес, повеќе од три децении подоцна, македонскиот читателски свет за првпат има можност да го прочита и проучи ова значајно дело на мајчиниот јазик на авторот.
Ова издание е многу повеќе од обично објавување научен текст. Тоа е чин на зачувување на интелектуалното наследство на научник што го посветил својот живот на истражување на историјата, културата и идентитетските процеси на Македонија. Во време кога научните дела честопати остануваат недостапни за пошироката јавност и ограничени на тесни академски кругови, објавувањето на докторската дисертација на Наде Проева претставува значаен чекор кон демократизација на знаењето и негово пренесување на идните генерации.
Основањето на „Македоника – Центарот за историски студии ’Наде Проева’“ беше замислено токму како простор во кој ќе се негува, проучува и афирмира нејзиниот научен опус. Не е случајно што првата книга во издавачката дејност беше токму нејзината докторска дисертација. Таа претставува темел врз кој се градеше понатамошната научна кариера на Проева, кариера исполнета со голем број публикации, студии, јавни настапи и истражувања што оставија длабок белег во македонската и балканската историографија.
Центарот најавува дека ова е само почеток на поширок издавачки проект посветен на делото на професорката. Во наредниот период ќе следуваат нови изданија од нејзината богата научна работа, кои ќе бидат објавени и во печатена и во дигитална форма. Целта е нејзините книги, студии и истражувања да бидат достапни не само за научната заедница туку и за студентите, менторите, младите истражувачи и сите љубители на историјата.
Наде Проева беше научничка со препознатлив глас и јасен интелектуален став. Нејзините истражувања за Античка Македонија, историските процеси на Балканот и културното наследство отворија голем број научни дебати и претставуваат значајна референтна точка за генерации историчари. Со својата работа таа придонесе за зајакнување на современата македонска историска мисла и за афирмација на македонската наука надвор од државните граници.
Затоа, датумот 6 ноември не е само ден на сеќавање туку и ден на обврска. Обврска да се зачува и продолжи делото на поединците што ги вложиле своите животи во создавањето на научните и културните темели на современа Македонија. Објавувањето на докторската дисертација на Наде Проева на македонски јазик претставува токму таков чин – мост помеѓу минатото и иднината, помеѓу научното наследство и генерациите што доаѓаат.
Со овој издавачки потфат, „Македоника“ испраќа јасна порака дека научната мисла не завршува со заминувањето на нејзините автори. Напротив, таа продолжува да живее, да инспирира и да охрабрува нови истражувања. А делото на проф. д-р Наде Проева останува траен дел од македонската научна меморија, сведоштво за исклучителна посветеност на вистината, науката и Македонија. Д.Ст.
