БУГАРИЈА ВО ЕУ, А ИЗБОРНАТА ДЕМОКРАТИЈА Ѝ Е САТИРА БЕЗ АВТОР
- Најновиот „бисер“ од Бугарија пристигна завчера, токму на денот на претседателските избори. Според бугарскиот весник „24 часа“, во една избирачка секција во софискиот реон Средец биле доставени неверојатни 110.000 хартиени гласачки ливчиња, иако на претходните неколку избори таму гласале меѓу 80 и 200 луѓе. Кој бил методот на изборната бирократија на Бугарија што успеал да ги мобилизира сите гласачи во таа изборна единица или, пак, во прашање е нешто друго?!
Ако Брисел некогаш реши да додели награда за најкреативна употреба на изборната бирократија, Бугарија сериозно би конкурирала за златниот медал. Не затоа што веќе е докажано дека секој нејзин изборен процес е фалсификуван, туку затоа што нејзината политичка практика одново и одново нуди материјал од кој и најбујната сатирична фантазија би била видно изненадена.
Сто и десет илјади ливчиња – демократија на големо
Најновиот „бисер“ од Бугарија пристигна токму на денот на претседателските избори. Според бугарскиот весник „24 часа“, во една избирачка секција во софискиот реон Средец биле доставени неверојатни 110.000 хартиени гласачки ливчиња, иако на претходните избори таму гласале меѓу 80 и 200 луѓе!? Властите, значи, се подготвиле за „изборен земјотрес“ од размери што не ги очекува ниту најамбициозната изборна прогноза. Или, можеби, за гласачка мобилизација што човештвото сè уште не ја измислило.
– Сто и десет илјади ливчиња за секција во која вообичаено се појавуваат стотина гласачи?! Ако ова е административна ефикасност, тогаш нека ни простат сите европски бирократи што со години погрешно ја разбирале сопствената професија. Во Бугарија, очигледно, не се планира според реалноста, туку според можностите на магацинскиот простор. Објаснувањето е уште поинтересно. Според написот, во избирачкиот список се заведени десетици илјади лица со бугарско државјанство и службена адреса во Софија, од кои огромното мнозинство воопшто не се појавува на гласање. Надлежните, сепак, морале да обезбедат ливчиња за сите заведени избирачи. Законот, се разбира, мора да се почитува. Но зарем законот забранува и здравиот разум да биде присутен во просторијата – се прашуваат наши соговорници, политички аналитичари што ги следат изборите во Бугарија.
Тие го посочуваат бугарскиот систем како директен причинител на ваквиот проблем.
– Кога разликата меѓу бројот на запишаните гласачи и реалниот број на оние што излегуваат на избори станува толку гротескна, проблемот не е само во хартијата. Проблемот е во системот што со години го толерира ваквиот административен апсурд, а потоа очекува граѓаните да му веруваат на секој резултат без да постават ниту едно прашање – велат нашите соговорници со голема доза вчудовиденост.
„Бугарскиот воз“ е актуелен тогаш кога гласот патува без слободна волја
– Не е непознато дека Бугарија е колепка на вистинска изборна политичка сатира. Бугарија одамна има свој придонес во балканскиот фолклор на изборните иновации. Имено, на сите ни е познат т.н. фамозен бугарски воз. Тоа е метод што во јавноста се поврзува со организирано манипулирање со гласачките ливчиња, при што едно ливче се користи за да се контролира или да се насочува следното гласање. Наместо изборите да бидат слободен чин на граѓанинот, гласањето се претвора во механизам со однапред подготвена маршрута. Демократијата, според таа логика, не мора да се укине. Доволно е да се качи на возот, да седне на вистинското место и да не поставува прашања за крајната станица. Сега, се чини, на репертоарот му се придружува и нова дисциплина – административен надреализам. Не мора некој да фати фалсификувано ливче, да докаже организирана измама или да открие криминална шема за да се постави легитимно прашање. Понекогаш е доволно да се погледне бројката и човек да се запраша дали институциите работат за граѓаните или граѓаните се статистичка декорација на институциите – велат наши соговорници, политички аналитичари.
Сомнежот не е доказ, но не е ни за да се игнорира
– Сепак, треба за оваа појава да се биде доследен и прецизен. Имено, 110.000 доставени ливчиња сами по себе не докажуваат дека изборите се фалсификувани. Но тие отвораат сериозни прашања за планирањето, контролата, јавните трошоци и за кредибилитетот на изборната администрација. А во демократија, токму институциите се должни да ги отстрануваат сомнежите наместо да ги произведуваат во индустриски количества. Особено кога се работи за претседателски избори, на кои граѓанинот треба да избира човек што ќе ја претставува државата, а не да се прашува дали државата воопшто го забележува неговото постоење – констатираат нашите соговорници.
Членството во ЕУ не е сертификат за демократска зрелост
Иронијата е што сето ова се случува во земја членка на Европската Унија. Земја што седи на европската маса, учествува во европските институции и се повикува на европските вредности, но во сопствениот изборен двор сè уште дозволува слики што изгледаат како декор за политичка комедија од минатиот век. Членството во ЕУ, меѓутоа, не е сертификат за демократска зрелост. Тоа не е диплома што еднаш ќе ја закачите на ѕидот и потоа можете да престанете да ги почитувате стандардите. Европската припадност се докажува секој ден, и тоа со независни институции, транспарентни процедури, отчетност и доверба што не се бара со наредба, туку се заслужува со работа. Во спротивно, европското знаме станува само скап чаршаф врз масата на која со старите бугарски навики тие продолжуваат „да ја флекосуваат“…
Најголемата жртва е довербата
А најтажниот дел од приказната не се ниту ливчињата, ниту магацините, ниту сметката за нивното печатење. Најтажно е што ваквите случаи ја хранат недовербата на граѓаните, ја продлабочуваат апатијата и создаваат чувство дека изборниот процес е спектакл во кој обичниот човек е поканет само да ја одигра статистичката улога.
– Кога граѓанинот ќе поверува дека неговиот глас е безвреден, демократијата веќе претрпела сериозен пораз, дури и ако никој не успеал да докаже класичен изборен фалсификат. Затоа Бугарија денес не заслужува ниту паушална осуда без докази, ниту автоматско оправдување во името на европското членство. Заслужува непријатни, но директни и отворени прашања, независна проверка и институции што ќе објаснат зошто за секција со стотина или двесте реални гласачи се доставуваат 110.000 ливчиња. Ако сè е законски, нека го докажат тоа јавно. Ако има пропусти, нека одговараат надлежните. Ако постојат неправилности што можат да влијаат врз изборите, нека бидат истражени без политички калкулации. Тоа е најмалку што се очекува од една европска демократија – апелираат нашите соговорници.
Не недостига хартија, туку недостига демократија
Конечно, можеби е време Бугарија да престане да се натпреварува во дисциплината „како да се одржат избори што ќе предизвикаат сомнеж“ и да почне да се натпреварува во нешто многу потешко, а тоа е како да изгради институции на кои граѓаните ќе им веруваат. Зашто европската демократија не се мери според бројот на ливчињата што ќе се испечатат, туку според довербата што ќе се заслужи. А кога за двесте гласачи ви требаат 110.000 ливчиња, можеби проблемот навистина не е во недостигот од хартија. Можеби, едноставно, во Бугарија недостига демократија. Р.Б.
