Четворица мажи седат во кафеана, пијат, разговараат за храна и се препираат. Надвор владее фашистички терор, но околу нивната маса сè уште постои привид на нормален живот. Со оваа едноставна ситуација Золтан Фабри го отвора „Петтиот печат“ (The Fifth Seal, 1976), еден од најсилните унгарски филмови за обичниот човек притиснат од историјата. Премиерно прикажан на 7 октомври 1976 година, филмот и по половина век го поставува непријатното прашање колку вредат нашите уверувања кога за нив треба да платиме со сопствениот живот.
Дејството е сместено во Будимпешта во 1944 година, под власта на унгарските фашисти од „Стрелестиот крст“. Кафеанџијата Бела, часовничарот Ѓурица, книжарот Кирај и столарот Ковач се мала дружина со различни темпераменти, навики и слабости. Нивната вечер ја нарушува доаѓањето на воениот инвалид Кесеи, кој е уметнички фотограф. Една необична приказна што ја раскажува часовничарот, за суров господар што мачи без грижа на совеста и за неговиот роб, кој страда, но знае дека никому не му направил зло, станува тема околу која се кршат копјата. Кога би морале да изберат, чиј живот би го живееле? Безопасната расправа наскоро добива страшно реално продолжение.
Една од најголемите привлечности на филмот се токму изгледот и однесувањето на овие луѓе. Со впечатливите лица, нагласените гестови, суетата и ситните задоволства, тие на моменти личат на стриповски ликови за возрасни. Секој има препознатлива силуета и сопствен ритам на зборување. Фабри ја користи таа речиси карикатурална изразност за веднаш да ги доближи до гледачот, а потоа постепено да ја открие ранливоста зад неа. Луѓето што првин нè забавуваат стануваат луѓе за кои стравуваме.
Лајош Озе е особено впечатлив како Ѓурица: остар, провокативен и тешко читлив човек, чиј потсмев не ја открива целата негова природа. Ласло Маркуш му дава на Кирај нервозна, речиси театрална живост, Ференц Бенце го обликува Бела преку приземната непосредност на домаќинот, а Шандор Хорват внесува потивка човечност во Ковач. Нивната игра ја прави долгата кафеанска секвенца динамична: зад секоја реплика се чувствува и некоја премолчена лична одбрана.
Насловот потекнува од „Откровението на Јован“, од отворањето на петтиот од седумте печати. Во библиската визија, под жртвеникот се појавуваат душите на убиените поради Божјото слово и нивното сведоштво, кои бараат правда за пролеаната крв. Тоа е клуч за читање на филмот: страдањето, верноста кон уверувањата и цената на сведочењето се впишани во неговото име. Кај Фабри, библиската слика се преселува меѓу луѓе што имаат семејства, стравови и силна желба да преживеат.
Фабри го напишал сценариото според истоимениот роман на Ференц Шанта од 1963 година. Книжевното потекло се чувствува во обемните дијалози, но режијата ги претвора зборовите во драмска акција. Тесните простории и крупните планови ја засилуваат напнатоста, додека фотографијата на Ѓерѓ Илејш ги истакнува лицата и задушливата атмосфера. Вметнатите слики од светот на Хиеронимус Бош внесуваат гротескна, кошмарна нота: фантазијата, телесните желби и насилството се приближуваат до истиот пеколен пејзаж.
Кога приказната ќе премине во просторот на репресијата, филмот станува речиси неподносливо прецизен. Особено е морничав службеникот во цивилна облека, кого го игра Золтан Латинович во својата последна филмска улога. Неговата смиреност ја открива логиката на теророт: власта сака да го скрши самопочитувањето на човекот, да го натера да учествува во сопственото понижување. Така разговорот за господарот и робот престанува да биде интелектуална игра.
На моменти симболиката е нагласена, а дијалозите звучат како внимателно поставена морална расправа. Сепак, актерската живост и суровиот пресврт ја надминуваат таа програмска строгост. Добитник на Златната награда во Москва во 1977 година, „Петтиот печат“ останува класик поради начинот на кој ја усложнува нашата процена за храброста. По него потешко се суди кој е слаб, кој е достоинствен и што навистина значи да се остане човек. На кафеанската маса секој може да има одговор. Вистинското искушение почнува кога ќе мора да стане од неа.
