Европскиот буџет како тест за „европско единство“ по рецептот на Брисел
- Условувањето на поддршката за новиот седумгодишен буџет со националните интереси на Унгарија ја отвора старата, но сè поактуелна дилема, дали Европската Унија сè уште гради заедничка политика или повторно станува простор во кој секоја држава најпрво го пресметува сопствениот интерес
Неодамнешната изјава на унгарскиот премиер Петер Маѓар дека Унгарија ќе може да го прифати новиот седумгодишен буџет на Европската Унија само доколку постигнатиот компромис е во согласност со интересите на унгарските граѓани и компании, на прв поглед звучи како сосема логична позиција на една национална влада. Маѓар ова го порача на средбата со претседателот на Европскиот совет, Антонио Кошта, за време на неговата турнеја низ европските земји.
Нема никаква дилема дека секоја влада има обврска да ги штити интересите на своите граѓани и домашната економија, впрочем за тоа е и избрана. Но токму во оваа навидум едноставна политичка формула се крие една многу посериозна европска дилема.
Имено, што ќе се случува ако сите 27 влади го постават истиот услов? Ако секоја од нив порача дека европскиот договор може да биде прифатен само доколку пред сè одговара на нејзините сопствени интереси, тогаш неизбежно се поставува прашањето колку простор останува за интересот на самата Европска Унија.
ЕУ се крстеше во компромисот, а сега него сè помалку го има
Впрочем, Европската Унија токму на спротивната логика ја изгради својата сила. Не врз идејата дека секоја држава секогаш ќе го добие она што го сака, туку дека преку компромисот сите заедно можат да добијат повеќе отколку кога би дејствувале одделно.
Проблемот е што компромисот е многу полесен кога сите гледаат полза од него. Многу потежок станува кога треба да се подели товарот. И токму тука денес се наоѓа Европа, во позиција кога сите се согласни што е потребно, но никој не сака да плати за тоа.
Европските држави генерално се согласуваат дека на Унијата ѝ требаат поголема безбедност, посилна одбранбена политика, енергетска независност, поголема конкурентност и поголема стратешка автономија. Во услови на геополитички пресврти, војната во Украина и сè поострата глобална економска конкуренција, тешко е да се најде влада што отворено ќе тврди дека Европа треба да биде послаба.
Но вистинскиот проблем почнува со следното прашање: кој ќе ја плати таа поголема европска амбиција? Тука веќе нема толку лесен одговор. За поголема одбрана требаат повеќе пари. За енергетска инфраструктура требаат милијарди. За европската индустрија да стане поконкурентна се потребни нови инвестиции. За поддршката на Украина се потребни дополнителни средства. А за сето тоа некој мора да плати. Тогаш европската солидарност почнува да се судира со националните буџети.
Тоа е и суштината на расправата за новиот седумгодишен буџет. Станува збор за многу повеќе од техничко распределување на европските пари. Буџетот покажува каква Европа сакаат да градат членките и, можеби уште поважно, колку се подготвени да платат за таа Европа.
Европската Унија во голема мера е изградена врз принципот на солидарност. Побогатите земји во европскиот буџет придонесуваат повеќе, послабите во различни форми добиваат поголема поддршка, а сите заедно имаат корист од единствениот пазар, слободното движење и економската интеграција.
Но последните години ја ставија таа солидарност под сериозен притисок. Енергетската криза покажа колку брзо националните влади можат да се свртат кон сопствените граѓани кога цените растат и кога економијата трпи. Миграциската криза повторно ги отвори поделбите околу тоа кој треба да го преземе товарот. Војната во Украина ги постави прашањата за безбедноста и финансирањето на поддршката. А новата глобална економска конкуренција ги натера европските влади сè почесто да размислуваат како да ја заштитат сопствената индустрија.
Во секоја од овие кризи европското решение е потребно. Но во секоја од нив националниот политички интерес останува исклучително силен. И тука доаѓаме до парадоксот: Европа е најпотребна токму тогаш кога националните држави најтешко се откажуваат од дел од сопствениот интерес.
Европа на националните држави или нов европски компромис?
Затоа изјавата на Маѓар не треба да се гледа само како унгарска позиција во една буџетска расправа. Таа е дел од поширокиот тренд во европската политика во кој националните влади сè почесто мораат да покажат пред сопствените избирачи дека од Брисел не се враќаат со празни раце.
Тоа, само по себе, не е ниту чудно ниту незаконски. Европските лидери се национални политичари и одговараат пред своите граѓани. Но проблемот настанува кога националниот интерес престанува да биде една од компонентите на европскиот компромис и станува негов предуслов. Тогаш европската политика почнува да се менува.
Наместо прво да се постави прашањето што ѝ е потребно на Европа, се поставува прашањето што добива нашата држава. Наместо „што можеме да направиме заедно“, почесто се слуша „колку ќе дадеме и колку ќе добиеме“. Тоа е суштинска промена во политичката логика на Унијата. Не значи дека Европската Унија се распаѓа, ниту дека националните интереси се нешто ново. Тие отсекогаш биле дел од европската политика. Но кризите од последните години покажаа дека границата на подготвеноста за солидарност станува сè повидлива кога европската политика бара реални финансиски или политички отстапки од националните влади.
Прашањето, според тоа, не е дали Европа повторно ќе стане Европа на националните држави, туку колку далеку може да оди тој процес без да ја ослаби самата идеја на европската интеграција. Зашто, ако секоја земја го брани само она што во моментот ѝ одговара, тогаш Европската Унија може да остане моќен економски простор, но ќе станува сè потешко да функционира како политичка заедница. А токму во време на големи геополитички промени, тоа може да биде најголемиот европски проблем.
Европа денес има потреба од повеќе заедничка политика, а истовремено има и повеќе национални интереси што се судираат со неа. Потребни ѝ се поголеми инвестиции, а владите се под притисок да ги намалуваат трошоците. Потребна ѝ е поголема стратешка автономија, но секоја земја различно го разбира прашањето кој треба да ја финансира.
Затоа новиот европски буџет може да биде многу повеќе од финансиски документ. Тој може да биде тест за тоа дали 27-те држави сè уште имаат доволно заедничка визија за Европа. Но ако националните интереси се усогласат со поширокиот европски интерес, тогаш токму компромисот може повторно да стане најголемата сила на Унијата.
Одлуката што Европа ќе ја донесе околу својот буџет затоа нема да биде само одговор на прашањето како ќе се трошат европските пари. Ќе биде и одговор на многу посуштинското прашање: Дали Европа сè уште сака да биде заедница на држави што заедно ја градат својата иднина или повторно станува збир од национални држави што соработуваат само кога интересите им се поклопуваат?
