Од „Благовештение“ до слободата

На 22 август 1941 година, во месноста Чифлик, во близината на денешниот скопски Градски парк, е формиран Првиот скопски народноослободителен партизански одред

• Четириесет и два млади живота, седум различни етникуми и една идеја: Македонија да биде слободна!
• Историјата понекогаш сама избира каде ќе го постави својот симбол. По првите акции, борците се движат кон Скопска Црна Гора. Во пештерата Лазаров Камен наоѓаат привремено засолниште, а потоа пристигнуваат во манастирот „Благовештение“. Таму, меѓу каменот, тишината и молитвата, младите луѓе што тргнале во оружена борба против фашизмот на некој начин ја спојуваат Македонија на два света: светот на духовното и светот на отпорот. И токму затоа „Благовештение“ денес може да се чита како силна метафора. Благовештение значи вест. А во таа есен на 1941 година, веста што ја носеле тие млади луѓе била едноставна: окупацијата ја отфрламе! Заедно!

Пред 85 години, во Скопје започна нешто што окупаторот не можеше да го запре. Има датуми што не треба само да се одбележуваат. Треба да се паметат. Впрочем, 22 август 1941 година е еден од нив. Во Европа веќе беснее Втората светска војна. Фашизмот ја гази Европа, градови се палат, луѓе исчезнуваат зад бодликавата жица, а Македонија е окупирана. Скопје е под бугарска окупаторска власт. Стравот е дел од секојдневието, а слободата изгледа како нешто далечно, речиси невозможно. Но токму тогаш, во едно Скопје што денес тешко би го препознале, група млади луѓе решаваат дека ќе престанат да бидат само сведоци. Ќе станат борци. На 22 август 1941 година, во месноста Чифлик, во близината на денешниот Градски парк, е формиран Првиот скопски народноослободителен партизански одред – првата партизанска единица на Народноослободителната војска на Македонија. Во почетокот се само дванаесетмина. До крајот низ неговите редови ќе поминат 42 борци. Седумнаесетмина ќе ги дадат своите животи. И тука започнува приказната што денес, 85 години подоцна, не смее да биде само фуснота во учебници. Зашто тоа не е само приказна за партизани. Тоа е приказна за млади луѓе што во најтемното време избрале светлина. Избрале пат за да не се покорат.

Македонци, Срби, Албанци, Турци, Црногорци, Хрвати и Чеси

Ова е еден од камен-темелниците на оваа приказна за денешна Македонија. Во редовите на Првиот скопски одред не стоеле луѓе прашувајќи кој од која националност е. Стоеле луѓе обединети околу идејата за слобода. Изворите го бележат одредот како формација со мешан национален состав: Македонци, Срби, Албанци, Турци, Црногорци, Хрвати и Чеси. Тоа е политичка и човечка порака од 1941 година до Македонија во 2026 година. Во земја во која денес толку лесно се повлекуваат линии меѓу „ние“ и „тие“ вреди да се погледне назад кон оние што, во најстрашното време, ја разбрале обратната логика: слободата е поголема од етничката разлика.

Тринаесет имиња што ја отворија вратата на отпорот

На првата прозивка,
историските записи
ги бележат имињата:
Чедомир Миленковиќ–Мирко,
командант;
Дане Крапчев–Стари,
политички комесар;
Боро Боцевски–Боте;
Невена Георгиева–Дуња;
Благој Деспотовски–Шовељ;
Раде Јовчевски–Корчагин;
Стерјо Кранго–Дучо;
Павле Момчиловиќ;
Боро Ончевски;
Александар Смилковски–Ацо;
Светозар Томиќ;
Боро Трајковски–Ѓуро;
Илија Јакимовски, кој исто така се појавува во историската документација за првата прозивка.

Различни извори имаат мали разлики во наведувањето на првичниот состав, особено околу бројот на борците и транскрипцијата на имињата. Но суштината е неоспорна: јадрото го сочинувале борци од скопските диверзантски групи, кои веќе претходно го започнале отпорот. А потоа, низ борбениот пат, бројот растел. Четириесет и двајца, 42 судбини, 42 семејства, 42 страва што требало да бидат победени, 42 млади животи што знаеле дека можеби нема да се вратат дома.

Радуша: Првиот удар

Тие не формирале одред за да напишат една декларација или памфлет… Формирале одред за да дејствуваат. Набргу по формирањето ја извршуваат диверзијата во рудникот „Радуша“. Потоа се повлекуваат кон Водно и продолжуваат со подготовките. На 9 септември се префрлаат кон Скопска Црна Гора, а нивниот пат ги носи до Лазаров Камен и „Благовештение“. Таму не се водела само воена борба. Се создавал и политичкиот облик на идната слобода. На 28 септември 1941 година, во месноста Горне Бавче, заедно со локалните жители е формиран првиот македонски месен народноослободителен одбор. Тоа е важен момент. Зашто антифашистичкиот отпор не бил само борба против еден окупатор. Во неговата суштина стоела и идејата дека човекот треба да има право да одлучува за сопствената земја, сопствениот живот и за сопствената иднина!

Невена – шеснаесетгодишното лице на отпорот

Ако на денешните млади им треба лице за да ја замислат таа генерација, тогаш тоа лице е Невена Георгиева–Дуња. Имала само 16 години кога се нашла во редовите на одредот. Шеснаесет. На возраст на која денес многумина сè уште го бараат својот пат, Невена веќе го избрала својот. Не затоа што не се плашела. Туку затоа што разбрала дека има моменти во историјата кога стравот не смее да биде оправдување за молчење. Нејзиниот пат ќе продолжи и по распуштањето на одредот, во илегалата и потоа во Велешкиот партизански одред. Таа ќе загине во борбата во 1942 година. Невена не е само име од споменик. Таа е прашање до секоја нова генерација: Што би направил ти ако слободата на твоите сограѓани зависи од твојата храброст?

Корчагин, Дучо, Шовељ, Боте…
Некои имиња останаа засекогаш врзани за скопскиот отпор.
Раде Јовчевски–Корчагин.
Човек што од диверзант и првоборец ќе стане еден од најпознатите симболи на скопската антифашистичка борба. Во март 1943 година загинува во оружен судир со полицијата во Скопје.
Благој Деспотовски–Шовељ.
На 7 октомври 1941 година, во оружен судир со бугарската окупаторска полиција во центарот на Скопје, еден од првоборците паѓа.
Чедомир Миленковиќ–Мирко, првиот командант, ќе биде заробен и обесен во Софискиот затвор.
Дане Крапчев–Стари, политичкиот комесар на одредот, ќе продолжи да ја носи борбата и по неговото расформирање, сè до смртта во битката на Плачковица во 1944 година.
Александар Урдаревски–Станко ќе стане командант на Скопско-косовскиот одред и ќе загине во борба со италијанско-албанските сили.

А по војната, тројца припадници на Првиот скопски одред – Раде Јовчевски-Корчагин, Боро Петрушевски и Александар Урдаревски – ќе бидат прогласени за народни херои.
Од 42 борци што во текот на постоењето на одредот биле негови припадници,17 загинале во Народноослободителната борба. Седумнаесет. Тоа е број што лесно се изговара. Но и не се замислува лесно. Зад секој од нив имало мајка. Татко. Брат. Сестра. Љубов. Недовршена реченица. Писмо што никогаш не стигнало. Дом во кој некој долго чекал да се отвори вратата. Затоа меморијата не смее да биде само свеченост. Меморијата е обврска.

Отпорот никогаш не исчезна

На 2 ноември 1941 година, кај селото Злокуќани, Првиот скопски партизански одред формално се распушта под силниот притисок на окупаторските сили. Но неговите луѓе не се предаваат. Се враќаат во илегала и продолжуваат да дејствуваат во нови формации. Во 1942 година ќе се појави и Вториот скопски одред. Токму тука е суштината на оваа приказна. Одредот можел да се распушти. Идејата не можела. Она што започнало со дванаесетмина луѓе во Чифлик продолжило низ Прилеп, Куманово, Велес, Битола, низ нови одреди, баталјони и бригади, сè до ослободувањето на Македонија.

Историјата не треба да се разубавува. Луѓето од 1941 година не можеле да знаат како ќе изгледа Македонија во 1991, 2001 или во 2026 година. Но знаеле што не сакаат. Не сакаат окупација. Не сакаат фашизам. Не сакаат да живеат без право на слобода. И токму затоа нивната борба станува еден од темелните историски настани од кои подоцна ќе израсне македонската државност. Од Првиот скопски одред, преку Народноослободителната војска, до АСНОМ и создавањето на македонската држава во рамките на југословенската федерација, се протега историска линија што денешна Македонија не може да ја избрише без да избрише дел од сопственото сеќавање. Тоа не значи дека 1941 година треба да се претвори во мит без критичко читање. Напротив. Треба да ја читаме токму затоа што ни покажува колку е скапа слободата.

Да не дозволиме имињата на хероите да останат само на мермер

Можеби најмногу им должиме нешто едноставно. Да не дозволиме нивните имиња да останат само на мермер. Денешните млади не треба да земат пушка. Тоа не е нивната задача. Нивната задача е да го бранат она за што нивните претходници се бореле: слободата, достоинството, еднаквоста, правото на различност и правото човек да не биде роб на идеологијата на омразата. Затоа приказната за Македонци, Срби, Албанци, Турци, Црногорци, Хрвати и Чеси во истиот одред не треба да се чита само како приказна за минатото. Таа може да биде и лекција за иднината. Во време кога повторно се враќаат национализмот, ксенофобијата, говорот на омразата и политиката на поделби, најсилниот одговор можеби се наоѓа токму таму – во 1941 година. Во група млади луѓе што разбрале дека не мораш да бидеш ист со другиот за да се бориш заедно со него.

„Благовештение“ и денес

Замислете ја есента во 1941 година. Планината. Студот. Стравот. Младите лица. Малку оружје. Многу неизвесност. А потоа – манастирот „Благовештение“. Место на вера, тишина и молитва. И во неговите сенки – луѓе што се подготвуваат да продолжат во борба. Можеби токму затоа ова место треба да се гледа како еден од најсилните симболи на скопскиот отпор. Не затоа што таму е формиран одредот. Туку затоа што таму, во еден страшен историски миг, идејата за слобода добила засолниште. И затоа „Благовештение“ може да ни биде повеќе од географско место. Може да биде порака: дека во најтемните времиња човекот мора да најде место во себе каде што стравот нема последен збор.

Осумдесет и пет години подоцна

Денес Скопје е огромен град. Автомобили минуваат. Млади луѓе брзаат. Телефоните ѕвонат. Животот тече. На местото каде што некогаш биле нивните патеки денес има улици, згради и сообраќај. Но под тој асфалт лежи една приказна. Приказна за Чифлик. За Радуша. За Водно. За Лазаров Камен. За Скопска Црна Гора. За „Благовештение“. За Чедомир. За Дане. За Невена. За Раде. За Благој. За Боро. За Александар. За Стерјо. За Павле. За Светозар. За сите оние чии имиња не смееме да ги оставиме во тишината. На 22 август 1981 година, на местото на формирањето на одредот во Карпош 3 е подигнат споменик, дело на вајарот Максим Димановски. Но вистинскиот споменик не е само каменот. Вистинскиот споменик сме ние. Начинот на кој ќе ја разбереме слободата. Начинот на кој ќе се однесуваме кон различниот. Начинот на кој ќе го браниме човековото достоинство. И начинот на кој ќе им кажеме на младите дека пред 85 години имало млади луѓе што, наместо да се скријат, излегле пред историјата. И зад овие имиња – уште десетици борци што низ текот на краткиот, но историски огромен живот на одредот ги ставиле своите животи на страната на отпорот. Трагата што ја оставиле не може да се измери само со бројот на загинатите. Таа се мери со она што дошло потоа. Со слободата. Со македонската државност. Со идејата дека Македонија може да биде земја во која различните луѓе живеат како граѓани, а не како непријатели. И кога повторно ќе се спомене „Благовештение“, да не го гледаме само како манастир на Скопска Црна Гора. Да го паметиме како место низ кое поминала една генерација што во најтемниот час ја носела најсветлата вест: дека фашизмот не е судбина, дека окупацијата не е вечност и дека слободата секогаш почнува со некој што ќе има храброст да каже – НЕ. А потоа, да го запомниме и нивното најголемо наследство.

Македонија не е создадена само од оние што ја замислувале. Ја граделе и оние што биле подготвени да умрат за да може еден ден други да живеат слободно во неа. И затоа, 85 години подоцна, нивните имиња не треба да ги кажуваме тивко. Треба да ги кажуваме гласно. Чедомир. Дане. Невена. Раде. Благој. Боро. Александар. Стерјо. Павле. Светозар. И сите други. Зашто една земја не се памети само по своите граници. Се памети по оние што имале храброст да ја бранат нејзината слобода.