1. Пензиска правда или нов товар за системот?
- Германија повторно ја отвора дебатата за правичноста во пензискиот систем. Со најавената реформа позната како „Мутеренте III“ (Mütterrente III), федералната влада се обидува да исправи една долгогодишна нееднаквост што погодуваше милиони мајки чии деца се родени пред 1992 година
Суштината на ново-старата идеја за реформа на германскиот пензиски систем е исклучително интересна. Според многумина, таа реформа е едноставна, но нејзиното значење е големо. Имено, досега, за воспитувањето деца родени пред 1992 година се признаваа две и пол години пензиски стаж, додека за децата родени по таа година се признаваа три години. Новите измени ја бришат оваа разлика и за постарите генерации мајки обезбедуваат дополнителни шест месеци пензиски стаж по дете.
Во финансиска смисла, придобивката можеби не изгледа спектакуларна на прв поглед. Станува збор за околу 21 евро бруто повеќе месечно за секое дете. Но за многу пензионерки со две, три или повеќе деца, тоа претставува значајно зголемување на приходите во време кога трошоците за живот постојано растат. Мајка со три деца родени пред 1992 година би можела да добива повеќе од 760 евра дополнително на годишно ниво. Реформата има и силна симболична димензија. Таа претставува признание дека грижата за децата и вложувањето во семејството имаат долгорочна општествена вредност, независно од тоа во кој период се родени децата. Многу германски здруженија на пензионери со години предупредуваа дека постојната разлика создава неправедна поделба меѓу генерациите мајки.
Сепак, секоја пензиска реформа има своја цена. Експертите проценуваат дека новите мерки ќе чинат неколку милијарди евра годишно, дополнително оптоварувајќи го германскиот пензиски фонд. Ова е особено чувствително прашање во земја што се соочува со забрзано стареење на населението и растечки број пензионери во однос на активните работници. Токму затоа критичарите предупредуваат дека социјалната правда мора да биде придружена со долгорочна финансиска одржливост. Според нив, секое ново право во пензискиот систем мора да биде проследено со јасен план за негово финансирање, особено во услови на демографски предизвици, кои ќе стануваат сè поизразени во наредните децении.
Од друга страна, поддржувачите на реформата истакнуваат дека станува збор за историска корекција на неправда, а не за воведување нова привилегија. Тие потсетуваат дека генерациите мајки што ги воспитувале своите деца во периодот пред 1992 година придонеле за развојот на германското општество и економија, често по цена на сопствената кариера и идните пензиски права.
Фактот што зголемувањето ќе се пресметува автоматски за најголемиот број корисници е дополнителен позитивен сигнал. Тоа значи помалку бирократија и побрзо остварување на правата за милиони пензионери. „Мутеренте III“ затоа е повеќе од техничка пензиска измена. Таа е дел од пошироката европска дебата за вреднувањето на семејниот труд, родовата еднаквост и улогата на државата во обезбедувањето достоинствена старост.Дали реформата ќе стане пример за другите европски земји или предупредување за ризиците од растечки пензиски трошоци, ќе покаже времето. Но едно е сигурно – Германија повторно испраќа порака дека социјалната политика останува едно од клучните прашања на модерната држава.
2. Како одговор на демографската криза, Германија со план
за пензионирање на 70 години
Германија се наоѓа пред една од најзначајните пензиски реформи во последните децении. Предлогот за постепено зголемување на старосната граница за пензионирање до околу 70 години до почетокот на 2090-тите отвора суштински прашања за иднината на социјалната држава, меѓугенерациската солидарност и одржливоста на пензискиот систем.
Препораките на експертската комисија, поддржани од канцеларот Фридрих Мерц, се темелат на едноставна логика: луѓето живеат подолго, а бројот на работоспособни граѓани што ги финансираат пензиите постојано се намалува. Во такви услови, сегашниот модел станува сè потежок за одржување без значителни промени. Според предлогот, возраста за пензионирање би се поврзала со растот на животниот век. Денешната граница од 67 години, која ќе важи за генерациите што се пензионираат на почетокот на следната деценија, постепено би се поместувала нагоре и би достигнала околу 70 години за генерациите родени по 2021 година.
Реформата не се ограничува само на старосната граница. Комисијата предлага и значајна промена во начинот на управување со пензиските средства. Дел од задолжителните придонеси би се инвестирале на пазарите на капитал, со цел да се обезбедат повисок принос и поголема финансиска стабилност за идните генерации пензионери. Истовремено, во системот би биле вклучени и државните службеници и самовработените лица, што би ја проширило базата на придонесувачи. Поддржувачите на реформата сметаат дека Германија нема многу алтернативи. Стареењето на населението е една од најголемите структурни закани за европските пензиски системи. Денес речиси една четвртина од германското население е постаро од 65 години, а тој удел ќе продолжи да расте во наредните децении. Во исто време, животниот век е значително подолг отколку кога биле креирани сегашните правила.
Канцеларот Фридрих Мерц ја претставува реформата како неопходен чекор за заштита на младите генерации од идни финансиски оптоварувања. Според него, без навремени мерки, товарот врз работниците и работодавците би станал неодржлив, а довербата во пензискиот систем би била сериозно нарушена.
Но критичарите предупредуваат дека бројките не ја раскажуваат целата приказна. Особено е спорен предлогот за укинување на можноста лицата со 45 години работен стаж да се пензионираат на 63 години без финансиски санкции. Синдикатите и дел од политичките партии сметаат дека ваквата мерка би ги погодила работниците на физички тешки работни места, кои често немаат реална можност да останат активни до длабока старост. Токму тука се отвора пошироката дилема за правичноста на реформата. Дали сите професии можат еднакво да работат до 70 години? Дали градежник, медицинска сестра или негувател имаат исти услови како канцелариски службеник или менаџер? Одговорите на овие прашања ќе бидат клучни во политичката расправа што следува. Интересно е што Германија на некој начин се враќа кон своите историски корени. Кога Ото фон Бизмарк го вовел првиот државен пензиски систем во 1889 година, старосната граница исто така изнесувала 70 години. Тогаш мал број работници ја достигнувале таа возраст. Денес, повеќе од еден век подоцна, истата бројка повторно се појавува како можен стандард, но во сосема поинакви демографски и економски околности.
Предлогот на Мерц претставува обид да се создаде пензиски модел што ќе може да функционира и во втората половина на 21 век. Сепак, успехот на реформата нема да зависи само од економските пресметки, туку и од тоа дали германското општество ќе ја прифати како праведна. Зашто пензискиот систем не е само финансиски механизам – тој е еден од најважните столбови на општествениот договор меѓу генерациите.
Доне Прентоски, постојан соработник на „Нова Македонија“ од Германија
